Tủ Sách Việt Văn

Phần 1

Phần 1: Tiểu Sử Tú Xương. Trần Duy Uyên, tức Trần Tế Xương, tức Trần Kế Xương, tức Trần Cao Xương, tức Tú Xương, sinh năm Canh Ngọ 1870, mất năm Bính Ngọ 1907, hưởng dương 37 tuổi. Quê Tú Xương ở làng Vị Xuyên, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Đất Vị Xuyên được Tú Xương kể lại: Có đất nào như đất ấy không? Phố phường tiếp giáp với bờ sông. Nhà kia lỗi phép con khinh bố. Mụ nọ chanh chua vợ chửi chồng. Keo cú người đâu như cứt sắt, Tham lam chuyện thở rặt hơi đồng. Bắc Nam hỏi khắp người bao tỉnh: Có đất nào như đất ấy không? Tú Xương là con trai cả cụ Trần Duy Nhuận. Cụ Nhuận có 9 người con, trong đó có 6 người con trai và 3 con gái. Sáu con trai tên là Uyên, Ngư, Nguyên, Thiệp, Câu, Trừng. Ba con gái tên là Khiết, Tịnh, Vân. Tú Xương lấy vợ, vợ tên là Phạm Thị Mẫn, hơn Tú Xương một tuổi, mất năm 1931, quê ở làng Lương Đường, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương, nhưng sinh ở Nam Định. Vợ Tú Xương làm nghề buôn bán gạo. Tú Xương có 6 người con trai tên là Bành, Bột, Bái, Uông, Lãng, Chử. Tú Xương học chữ Hán, sống trong buổi giao thời chuyển từ chữ Hán sang chữ Quốc ngữ. Tú Xương mộng công danh theo thói đời, theo đường thi cử, đi thi 8 lần, nhưng hỏng 7 lần, chỉ đỗ một lần: kỳ thi ất Dậu 1885: hỏng, Mậu Tý 1888: hỏng, Tân Mão 1891: hỏng, Giáp Ngọ 1894: đỗ tú tài, Đinh Dậu 1897: hỏng, Canh Tý 1900: hỏng, Quý Mão 1903: hỏng, Bính Ngọ 1906: hỏng. Kỳ thi năm Giáp Ngọ 1894, Tú Xương đỗ tú tài được một người Pháp tên là Buaranh tả lại như sau: „Trường thi Nam Định năm 1894, đông như kiến cỏ. Năm 1891, Nam Định chỉ có 9000 sĩ tử năm 1894, con số người đi thi lên tới 11000. Từ giữa trường thi, chỗ đường thập đạo trông ra, trùng trùng điệp điệp những mu rùa bằng tre, những tấm mui luyện nhà đồ (tức là những thi cụ lều chõng). Kỳ đệ nhất vào ngày 25-10-1894. Kỳ đệ nhị, ngày 15-11. Kỳ đệ tam 25-11. Và kỳ phúc hạch đệ tứ là ngày 1-2-1894. Ngày 8- 12- 1894 là lễ xướng danh những người đỗ. Tiếng loa ran lên, ôm ồm lanh lảnh. Tiếng í ới gọi nhau lạc đường của người nhà các thầy khóa, của tiểu đông, lão bộc, quản gia nhổ lều đội chõng ra về trong đêm tôi lập lòe ánh đuốc. Đám đông lên tới 25000 người. Lễ xướng danh từ rất sớm cho đến chiều. Ghế bành của các q uan chấm thi và dự lễ kê cao tới 4 mét. Quan Toàn quyền bận không đến, có quan cai trị Moren thay mặt dự lễ. Cử xong mỗi tên ông tân khoa xướng lên mất 5 phút - lính từ lúc cất tiếng loa gọi tên, xoáy sang phía trái, xoáy sang phía phải, cho tới khi người trúng thi thích cánh lách được lên chỗ để trình căn cước. Khoa thi năm 1894, lấy 60 cử nhân và 200 tú tài (lệ triều đình đặt ra thường lấy theo tỉ lệ nhất cử tam tú, cứ chấm được một cử nhân thì lấy được ba tú tài). Xướng xong tên được 60 ông cử nhân tân khoa mất 3 tiếng đồng hồ thì quan sứ Moren về. Các ông tân khoa phục xuống lạy. ở tỉnh đường quan Tổng đốc quan Kinh lược Bắc Kỳ ban mũ, ban áo tấc xanh, ban ô, ban tráp sơn - nó là những huân hiệu cụ thể của người men chân lên cái thang công danh hoạn lộ. (Bắc Kỳ cổ sự). Tú Xương than sự thi, coi đấy là nghiệp chướng: Bụng buồn còn muốn nói nang chi. Đệ nhất buồn là cái hỏng thi. Một việc văn chương thôi cũng nhảm. Trăm năm thân thế có ra gì! Về nghề nghiệp, Tú Xương không có nghề nghiệp gì. Tú Xương kể lại: „Tôi vốn đi tiêu dao suốt năm, không để ý gì đến cửa nhà, đến nỗi vợ phải đón về dạy con, cung phụng như ông đồ người ngoài, không dám xưng hô theo lễ vợ chồng: Thầy đồ, thầy đạc. Dạy học, dạy hành. Vài quyển sách nát. Dăm thằng trẻ ranh. Văn có hay đã đỗ làm quan, võng điều võng tía. Võ có giỏi đã ra giúp nước, khố đỏ, khố xanh. ý hẳn thầy văn dốt võ dát. Cho nên thầy luẩn quẩn loanh q uanh. Trông thầy: Con người phong nhã. ở chốn thị thành. Râu rậm như chổi. Đầu to tày giành. Cũng lắm phen đi đó đi đây, thất điên bát đảo. Cũng nhiều lúc chơi liều chơi lĩnh tử đốm tam khoanh. Nhà lính, tính quan: ăn rặt những thịt quay, lạp xường, mặc rặt những quần vân, áo xuyến. Đất lề quê thói: chỗ ngồi cũng án thư, bàn độc, ngoài hiên cũng cánh xếp, mành mành. Gần có một mụ, sinh được bốn anh: tên Uông, tên Bái, tên Bột, tên Bành. Mẹ muốn con hay, rắp một nỗi biển, cờ, mũ áo; Chu rước thầy học, lính đủ tiền chè, rượu, cơm canh. Chọn ngày lễ bái. Mở cửa tập tành. Thầy ngồi chễm chệ. Trò đứng xung quanh. Dạy câu Kiều lẩy. Dạy khúc lý Kinh. Dạy những khi xuống ngựa lên xe, đứng ngồi phải phép. Dạy những lúc cao lâu, chiếu hát, ăn nói cho sành! Tú Xương có tài xuất khấu thành chương, hay làm thơ bỡn cợt người đời, thói đời. Thí dụ bỡn ông ấm Điềm: Ghi chú của Tú Xương: „Ông ấm Điềm đang ngồi chơi với ta, một chốc bỗng thấy con bé là người nhà bà Hai Đích tới gọi: „Ông ấm ơi! Ông về gói hộ bà tôi vài cái giò!“ Ông ấm lấy làm buồn cười. Hỏi mãi thì hóa ra chủ nhà sai nó đi gọi thằng ấm, nó nghe nhầm ra ông ấm Điềm. Buồn cười quá ta mới bỡn ông ấm rằng: "ấm không ra ấm, ấm ra nồi. ấm chạy lăng quăng, ấm chẳng ngồi. Chán cả đồ chuyên cùng chén mẫu. Luộc gà, nấu thịt, lại đồ xôi ".