Con Đầm Bích
Giới thiệu
Con Đầm Bích (Pikovaya dama) là truyện vừa nổi tiếng của Alexander Pushkin, đại thi hào Nga, ra mắt năm 1834. Bản dịch tiếng Việt của Phương Hồng giữ được cả những đề từ thơ ngắn đầu mỗi chương và những chữ tiếng Pháp mà giới quý tộc Nga thời ấy hay dùng.
Truyện mở đầu ở một đám bạc thâu đêm nhà trung úy Narumốp. Tômxki kể giai thoại về bà nội mình, bá tước phu nhân Anna Phêđôtốpna, người từng làm náo động Paris sáu mươi năm trước và được đồn là nắm giữ bí mật ba quân bài luôn thắng. Gherman, viên sĩ quan công binh gốc Đức tính toán chi li, chưa từng cầm một quân bài, nghe xong thì không sao dứt ra được ý nghĩ ấy.
Từ đó là một chuỗi hành động lạnh lùng: Gherman tìm cách tiếp cận cô gái sống trong nhà bà bá tước, chỉ để lọt vào được căn phòng sau tấm bình phong. Pushkin viết ngắn gọn, chính xác, lạnh như tuyết Petersburg, pha chút giễu cợt và chút ma quái, khiến truyện được xem là một trong những đỉnh cao của văn xuôi Nga.
Lời tựa
Truyện ma thì nhiều, nhưng ít truyện nào đặt con ma vào đúng chỗ như "Con Đầm Bích". Với Pushkin, cái siêu nhiên không phải là đích đến mà là tấm màn mỏng phủ lên một căn bệnh rất người: lòng tham khoác áo lý trí, cái tham vọng tự cho mình là tỉnh táo trong khi đã bị ám từ lâu.
Gherman không phải con bạc bốc đồng. Anh là người tiết chế, biết tính toán, và chính điều đó khiến sự sa ngã của anh đáng sợ hơn. Pushkin chỉ cần vài dòng để phác ra cả con người ấy, với một sự chính xác gần như lạnh lùng: "Dưới một bề ngoài bình tĩnh, anh ta giấu bên trong những thèm muốn hung bạo, một trí tưởng tượng hừng hực như lửa đốt, nhưng lúc nào anh ta cũng làm chủ được mình và tránh khỏi được những phút sai lầm thường tình của tuổi trẻ." Câu văn đặt hai nửa đối nghịch cạnh nhau mà không bình luận, và người đọc hiểu rằng sự tự chủ kia chỉ là con đê, còn nước phía sau thì đã dâng đến miệng.
Truyện ngắn, đọc một mạch được. Nhưng nên đọc thêm lần nữa, chậm hơn, để thấy Pushkin rải các dấu hiệu từ rất sớm: những đề từ đầu chương, những câu nói tưởng bâng quơ, và cách ông để người đọc không bao giờ chắc chắn điều gì là thật, điều gì là ảo giác của nhân vật.
Gần hai thế kỷ đã qua, truyện vẫn nguyên vẹn sức ám ảnh, vì cái mà Pushkin mổ xẻ chưa hề cũ: niềm tin rằng có một công thức nào đó, một bí quyết nào đó, cho phép ta thắng cuộc đời mà không phải trả giá. Một cuốn sách mỏng mà dạy được nhiều hơn bao nhiêu chuyên luận về lòng người.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026