Xóm Cầu Mới
Giới thiệu
Xóm Cầu Mới là truyện dài Nhất Linh viết sau khi rời chính trường, trong những năm sống ở Hương Cảng. Lời đề tặng ghi "Hương Cảng, trên núi, ngày 16-10-1949", gửi người vợ đã khuyên ông trở lại đời văn sĩ, bà Phạm Thị Nguyên; bản này còn in kèm lời của các con ông khi tái bản sách để tưởng nhớ mẹ.
Chính tác giả gọi cuốn sách là "một cuốn Đông chu liệt quốc của những đời sống tầm thường". Không có anh hùng, không có biến cố lớn, chỉ có một xóm nhỏ ở đầu chiếc cầu gỗ sơn hắc ín đã long gần nửa số ván và gãy gần nửa số chân, "cũng may ván long đều và chân cầu cũng gẫy đều nên cầu còn đứng vững". Đời dân xóm gắn liền với đời chiếc cầu, từ lúc cầu bắt đầu mọt cho đến ngày cầu gãy và xóm tan tác theo.
Giữa đám người "bèo giạt" ấy có Siêu với cô em họ Mùi xinh đẹp, có nhà bác Lê với thằng Tý, cái Bé và mấy con lợn bướng bỉnh, cùng bao chuyện vặt mà đáng nhớ. Nhất Linh ở đây viết chậm rãi, hóm hỉnh, nhìn kỹ từng cử chỉ nhỏ, ít dáng dấp luận đề hơn nhiều so với những tiểu thuyết thời Tự Lực Văn Đoàn. Mỗi gia đình trong xóm là một mạch truyện riêng, đan vào nhau qua nhiều mùa.
Lời tựa
Rời bỏ chính trường, Nhất Linh trở về với văn chương bằng một cuốn sách gần như không có cốt truyện, và đó là sự trưởng thành lớn nhất trong bút pháp của ông. Không còn luận đề, không còn những nhân vật đại diện cho tư tưởng mới cũ; ông chỉ ngồi xuống, nhìn thật kỹ những con người nhỏ bé, và để cho cái hài lẫn cái buồn tự nổi lên từ những hiểu lầm thường ngày.
Nghệ thuật của "Xóm Cầu Mới" là nghệ thuật của khoảng cách giữa điều nhân vật tin và điều người đọc thấy. Nhất Linh không bao giờ giảng giải, ông chỉ đặt hai thứ cạnh nhau. Sau một trận cãi nhau giữa hai nhà hàng xóm, bác Lê gái chứng kiến ông Năm Bụng xử vợ và đi đến một kết luận rất của bác: "Bác tưởng ông Năm đánh vợ vì vợ mắng mình là con đĩ dại và bác phục ông Năm là người lớn biết điều." Câu văn tưng tửng ấy chứa cả một thế giới. Người xóm nghèo tự an ủi bằng những cách hiểu đời ngây ngô, và chính sự ngây ngô ấy đáng cười, và đáng thương không kém.
Truyện không có nhân vật trung tâm theo nghĩa thông thường, nên cứ đọc như đi dạo trong xóm: ghé nhà này một lúc, sang nhà kia một lúc, và để ý những mối quan hệ dần dần thành hình. Những tình cảm vụng dại của Nhỡ, những toan tính nhỏ của người buôn bán sẽ hiện ra rõ hơn sau vài chương.
Đây là một trong những cuốn sách đằm nhất của Nhất Linh, viết khi ông đã đi qua nhiều thất vọng. Nó gửi lại cho văn xuôi Việt Nam một mẫu mực về cách viết hiện thực không cần lên giọng, và một sự cảm thông rộng lượng với những phận người như bèo giạt, đến rồi đi mà không ai ghi tên.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026