Việt Nam, Một Thế Kỷ Qua
Tóm tắt nội dung
Một buổi chiều ở Cẩm Giàng, tiếng tàu hỏa qua đi, làn khói trắng bay lên, để lại đồng quê vắng lặng và tiếng côn trùng rỉ rả. Từ khung cảnh ấy, Nguyễn Tường Bách, em út nhà Nguyễn Tường, ngoài sáu mươi tuổi và sống ở một thành phố nước ngoài, nhớ lại cả một đời. Ông kể về người thầy mất sớm, bà nội đặt tên Bẩy, các anh Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam, tờ Phong Hoá bán chạy như tôm tươi, những buổi Khái Hưng tự pha cà phê đón khách trẻ. Rồi thời cuộc đổi thay: Nhật vào Đông Dương, bạn bè bị bắt, nạn đói năm 1945, Tháng Tám, và cuộc rút lên chiến khu năm 1946, nơi phe quốc gia chia rẽ, do dự và mất dần thế đứng.
Sách để lại nhiều khoảnh khắc nhỏ hơn cả những biến cố lớn. Thạch Lam ngồi dậy ra hiệu, nấc lên một tiếng rồi nhắm mắt, và tác giả khóc nhiều nhất đời hôm ấy. Một thanh niên bị thương xin được bắn một phát vào đầu để khỏi liên lụy đồng đội. Một người lính Nhật trẻ rơm rớm nước mắt viết chữ Hán Ngã bại ngã sầu bi. Tác giả không viết sử; ông chỉ nhớ lại những người đã đi qua đời mình. Cuối cùng, ông nói lời tạm biệt cố hương.
Hỏi đáp về sách
Việt Nam, Một Thế Kỷ Qua kể về điều gì?
Việt Nam, Một Thế Kỷ Qua là hồi ức của Nguyễn Tường Bách, người em út của anh em Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam. Ông kể từ tuổi thơ ở phố huyện Cẩm Giàng, qua Phong Hoá, Ngày Nay, Tự lực văn đoàn, đến những ngày Tháng Tám 1945 và cuộc rút lên chiến khu năm 1946. Tác giả khẳng định những sự kiện thuật lại là sự thật, nhưng không có ý viết lại một cuốn lịch sử.
Nhân vật chính của Việt Nam, Một Thế Kỷ Qua là ai?
Nhân vật chính và người kể là Nguyễn Tường Bách, em út trong gia đình bảy anh chị em họ Nguyễn Tường. Bà nội lúc đầu đặt tên ông là Bẩy vì ông là con thứ bảy, về sau đổi thành Bách. Quanh ông là các anh: Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam), Hoàng Đạo, Thạch Lam, cùng Khái Hưng, Thế Lữ, Nguyễn Gia Trí.
Câu chuyện trong Việt Nam, Một Thế Kỷ Qua diễn ra ở đâu và khi nào?
Truyện mở ở phố huyện Cẩm Giàng, trên đường xe lửa Hà Nội - Hải Dương, nơi tác giả chào đời vào một tối cuối tháng chạp năm Bính Thìn. Sau đó câu chuyện chuyển lên Hà Nội, và đến năm 1946 là chiến khu Việt Trì, Yên Bái, Lào Cai. Tác giả viết lại tất cả khi đã ngoài sáu mươi, sống ở một thành phố nước ngoài.
Phong Hoá và Tự lực văn đoàn hiện lên thế nào trong sách?
Tác giả kể Nhất Linh sáng lập Phong Hoá bộ mới, ra mắt ngày 22-9-1932, báo bán chạy như tôm tươi với trẻ con ôm báo chạy khắp phố Hà Nội. Quanh tờ báo là Tự lực văn đoàn, với Khái Hưng pha cà phê đen đặc ở toà soạn số 80 phố Quan Thánh, Thạch Lam, Thế Lữ, Tú Mỡ và các họa sĩ như Nguyễn Gia Trí. Báo nhiều lần bị kiểm duyệt, treo giò và đình bản vì biếm họa đả động chính phủ Bảo hộ.
Tác giả nhìn Tháng Tám 1945 như thế nào?
Việt Nam, Một Thế Kỷ Qua kể rằng khi Pháp đã bỏ chạy và Nhật đã đầu hàng, phe quốc gia họp nhưng không đi tới quyết định chung, nên bỏ lỡ cơ hội nắm chính quyền. Ngày 19-8-1945, Việt minh tiến chiếm Bắc Bộ Phủ. Tác giả, ngồi bên Khái Hưng, cảm thấy cô độc giữa đám đông, và cho rằng Cách mạng tháng Tám thực chất là một cuộc đảo chính.
Việt Nam, Một Thế Kỷ Qua kết thúc ra sao?
Cuốn sách khép lại ở chặng đời gần hai tháng nơi chiến khu ba. Cuối tháng 7 năm 1946, tám người rời Lào Cai, qua cầu sắt sang Hà Khẩu, đi bộ đến Mông Tự dài 170 cây số. Tác giả cất lời: Tạm biệt, cố hương!
Giới thiệu
Việt Nam, Một Thế Kỷ Qua là hồi ức của Nguyễn Tường Bách, em út trong gia đình họ Nguyễn Tường, có các anh là Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam. Sách mở bằng phần "Thay Lời Nói Đầu", "Mấy Lời Ngỏ Cùng Bạn Đọc" và lời giới thiệu của Nguyễn Sĩ Tế. Tác giả viết khi đã ngoài sáu mươi, sống ở một thành phố nước ngoài, nhớ lại huyện lỵ nhỏ trên đường xe lửa Hà Nội - Hải Dương nơi ông chào đời.
Ông tự nhận đây không phải là một cuốn sử, nhưng mọi sự kiện thuật lại là thật. Các chương đi qua những năm tháng của Tự Lực Văn Đoàn và nhóm Phong Hóa, thời sinh viên với gác trọ trong ngõ Chân Hưng gần Sở Mật thám, những đợt khủng bố của Pháp, rồi những ngày sau khi quân Nhật đầu hàng, khi ông là người trong cuộc của Việt Nam Quốc Dân Đảng, ngồi xe Ford đen đến Bắc Bộ phủ để đàm phán.
Giọng kể điềm tĩnh, nhiều chi tiết đời thường xen giữa những biến cố lớn. Với người quan tâm đến lịch sử văn học và chính trị Việt Nam nửa đầu thế kỷ hai mươi, đây là một chứng từ đáng đọc, dù tất nhiên mang góc nhìn riêng của người viết.
Lời tựa
Hồi ký chính trị thường được viết để thanh minh. "Việt Nam, Một Thế Kỷ Qua" cũng có phần ấy, nhưng điều làm nó đáng đọc lại là một nỗi buồn khó nguôi của người đứng ở phía thua cuộc: buồn vì đã nhìn thấy những người cùng một dân tộc quay sang triệt hạ nhau ngay khi độc lập vừa chớm đến.
Nguyễn Tường Bách viết như một người trong cuộc, không giấu lập trường. Ông kể những ngày trụ sở phải đi ba người một tốp, tối không ai dám ra đường, và tự nhận cái nghịch lý của thời mình bằng một câu rất thẳng: "Chúng tôi làm cách mạng để chống thực dân, chứ không phải để chống lại người Việt nam." Câu ấy có thể bị tranh cãi về mặt lịch sử, nhưng nó cho người đọc thấy tâm thế của cả một lớp thanh niên quốc gia thời ấy, những người tin rằng mình đang đi cùng đường với mọi phe yêu nước.
Bên cạnh chính trị là những trang rất đời: một bữa phở xá xíu ở ga Kép, vườn cam Bố Hạ vàng óng trên sườn đồi, câu Kiều chợt vẳng lên khi hay tin bạn cũ qua đời. Người đọc nên chậm lại ở những chỗ như vậy, vì chính chúng làm cho lời chứng có hơi ấm của một đời người.
Sách nên được đọc song song với những tài liệu khác, như chính tác giả đã dặn trước rằng mỗi người đứng ở một khía cạnh để nhìn sự kiện. Đặt cạnh nhau, những lời chứng như thế giúp hậu thế hiểu thêm rằng lịch sử nửa đầu thế kỷ hai mươi không chỉ có một giọng kể, và đằng sau mỗi chọn lựa chính trị là những con người bằng xương bằng thịt.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026
Mục lục
- Thay Lời Nói Đầu
- Mấy Lời Ngõ Cùng Bạn Đọc
- Lời Giới Thiệu Của Nguyễn Sĩ Tế
- Chương 1
- Chương 2
- Chương 3
- Chương 4
- Chương 5
- Chương 6
- Chương 7
- Chương 8
- Chương 9
- Chương 10
- Chương 11
- Chương 12
- Chương 13
- Chương 14
- Chương 15
- Chương 16
- Chương 17
- Chương 18
- Chương 19
- Chương 20
- Chương 21
- Chương 22
- Chương 23
- Chương 24
- Chương 25
- Chương 26
- Chương 27
- Chương 28
- Chương 29
- Chương 30
- Chương 31
- Chương 32
- Chương 33