"Hai vạn dặm dưới đáy biển" (nguyên tác tiếng Pháp Vingt mille lieues sous les mers, xuất bản trọn vẹn năm 1870) là một trong những kiệt tác đã đưa Jules Verne lên hàng những cây bút được hậu thế tôn xưng là cha đẻ của văn học khoa học viễn tưởng. Điều kỳ diệu là tác phẩm ra đời vào thời điểm nhân loại còn chưa thật sự đặt chân xuống lòng đại dương, khi tàu ngầm mới chỉ là những phác thảo thô sơ — vậy mà bằng trí tưởng tượng phi thường cộng với vốn hiểu biết khoa học nghiêm túc, Verne đã dựng nên cả một thế giới dưới nước chi tiết và sống động đến mức nhiều tiên đoán của ông về sau đã thành hiện thực.

Toàn bộ câu chuyện được kể lại qua lời giáo sư Pierre Aronnax — một nhà tự nhiên học người Pháp — cùng người hầu trung thành Conseil và tay thợ săn cá voi gan góc Ned Land. Ba con người ấy bị số phận đưa đẩy lên con tàu ngầm Nautilus, để rồi trở thành những vị "khách" bất đắc dĩ của thuyền trưởng Nemo: một nhân vật vừa uyên bác, hào hoa, lại vừa u uẩn và mang trong lòng mối hận thù sâu kín với cái thế giới văn minh trên mặt đất. Dưới sự dẫn dắt của Nemo, con tàu lặng lẽ băng qua khắp các đại dương — từ những rặng san hô rực rỡ ở Thái Bình Dương, qua tàn tích thành Atlantis chìm sâu dưới lòng nước, cho tới vùng băng giá tưởng chừng bất khả xâm phạm nơi cực Nam địa cầu.

Nhưng ẩn dưới lớp vỏ một thiên phiêu lưu ly kỳ, "Hai vạn dặm dưới đáy biển" còn là một tác phẩm giàu chất suy tưởng. Verne mượn hành trình nơi đáy biển để đặt ra những câu hỏi vượt thời đại về tự do và ràng buộc, về ranh giới của khoa học, về nỗi cô đơn của một con người tự nguyện quay lưng lại với đồng loại. Chính chiều sâu tư tưởng ấy đã giúp tác phẩm trụ vững qua hơn một thế kỷ rưỡi và tiếp tục mê hoặc nhiều thế hệ độc giả ở mọi lứa tuổi, trong đó có bao lớp bạn đọc Việt Nam từng lớn lên cùng những trang sách này.

Khép cuốn sách lại, hẳn người đọc nào cũng còn mang theo trong lòng dư âm của những đại dương thăm thẳm. "Hai vạn dặm dưới đáy biển" không đơn thuần kể một chuyến đi, mà mở ra cả một thế giới khác — lộng lẫy mà câm lặng — dần hiện ra dưới quầng sáng của con tàu Nautilus, ngay trong tâm tưởng mỗi chúng ta.

Hơn một trăm năm mươi năm đã trôi qua kể từ ngày Jules Verne đặt bút, biết bao điều ông từng mường tượng nay đã thành chuyện thường ngày. Vậy mà sức mê hoặc của tác phẩm vẫn không hề phai nhạt. Bởi điều níu giữ trái tim người đọc chưa bao giờ chỉ là chiếc tàu ngầm hay những loài sinh vật biển kỳ lạ, mà là những câu hỏi muôn đời vẫn còn nguyên vẹn: con người thật sự tự do đến đâu giữa lòng xã hội? Khoa học sẽ dẫn ta đến ánh sáng hay đẩy ta vào bóng tối? Và một tâm hồn kiêu hãnh, cô độc như thuyền trưởng Nemo, rốt cuộc đang kiếm tìm điều gì nơi đáy sâu thăm thẳm ấy?

Đọc Verne, ta được sống lại cái cảm giác trong trẻo của thuở loài người còn tin rằng thế giới này vẫn đầy ắp những vùng đất chưa ai đặt chân đến. Từng trang sách vừa là một bài học vạn vật học lôi cuốn, vừa là khúc tráng ca về lòng ham hiểu biết và khát vọng vượt khỏi những giới hạn quen thuộc của kiếp người.

Xin mời bạn đọc bước lên khoang tàu Nautilus, tạm gác lại mặt đất thân quen để lặn xuống miền sâu của trí tưởng tượng — và của chính mình. Ở nơi đó, mỗi con sóng ngầm đều như đang thì thầm một điều giản dị mà sâu xa: biển cả, cũng như lòng người, sẽ mãi mãi còn những vùng bí ẩn mà không một hải trình nào đo hết được.

Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn - 2026.