Một Tháng Ở Nam Kỳ là một thiên du ký của Phạm Quỳnh, học giả, nhà báo và nhà văn hóa lớn đầu thế kỷ XX, chủ bút tờ Nam Phong tạp chí nổi tiếng. Tác phẩm ghi lại những quan sát, cảm nhận và suy ngẫm của tác giả trong chuyến đi vào Nam Kỳ, qua đó phác họa bức tranh về vùng đất, con người và đời sống xã hội phương Nam trong bối cảnh giao thời của xã hội Việt Nam thời thuộc địa.

Thuộc thể loại du ký gắn với lịch sử và nhân vật, cuốn sách tiêu biểu cho lối viết của Phạm Quỳnh: khúc chiết, uyên bác mà vẫn gần gũi, giàu tinh thần khảo cứu và luôn hướng tới việc so sánh, đối chiếu giữa các vùng miền, giữa cái cũ và cái mới. Qua từng trang viết, ông không chỉ mô tả cảnh vật, phong tục mà còn bày tỏ những trăn trở về văn hóa dân tộc, về sự phát triển của đất nước và về mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại.

Giá trị của Một Tháng Ở Nam Kỳ nằm ở chỗ nó vừa là một tư liệu quý về xã hội Nam Kỳ đầu thế kỷ XX, vừa là một áng văn thể hiện tầm vóc tư tưởng và tình yêu nước thầm lặng của một trí thức lớn. Với độc giả hôm nay, tác phẩm là dịp để nhìn lại một thời đoạn lịch sử qua con mắt tinh tường của người đương thời, đồng thời cảm nhận vẻ đẹp của tiếng Việt và văn xuôi khảo cứu buổi đầu hiện đại.

"Một Tháng Ở Nam Kỳ" của Phạm Quỳnh là những trang viết sống động về Sài Gòn - Gia Định, được chấp bút khi tác giả mới hai mươi lăm tuổi và có dịp công cán nơi đây. Bằng con mắt tinh tường của một học giả trẻ, ông đặt phố phường Sài Gòn bên cạnh Hà Nội để so sánh: từ cách quy hoạch đường phố đến cách dựng cửa nhà, từ ánh đèn điện đến hệ thống máy nước trong từng gia đình, cho tới cách tổ chức tuần phòng vệ sinh nơi phố xá, nhất nhất đều tiến bộ hơn Hà Thành. Ở Sài Gòn, ông cảm nhận rõ không khí của một nơi đô hội mới mẻ, một đô thị được kiến tạo theo lối Tây phương.

Không dừng ở đó, ngòi bút du ký của Phạm Quỳnh còn đưa người đọc đi xa hơn. Qua Pháp du hành trình nhật ký và Du lịch xứ Lào, ta được theo chân ông tới những miền đất khác, đồng thời thu nhặt biết bao tư liệu mang giá trị lịch sử, để hiểu thêm nhiều sự kiện văn hóa - xã hội cũng như đời sống của giai tầng công chức thượng lưu thời thực dân phong kiến.

Riêng thiên Trảy chùa Hương lại chan chứa niềm hân hoan trước một danh lam thắng cảnh, với những trang văn giàu tính nghệ thuật. Ở đó, dưới nhãn quan của một nhà chính trị, tác giả còn mạnh dạn đề xuất cách tổ chức, điều hành hoạt động văn hóa lễ hội và du lịch nơi chùa Hương, những suy tư mà đến nay vẫn còn nhiều gợi mở.

Xin mời bạn đọc cùng viễn du với Phạm Quỳnh, để vừa dạo qua những vùng đất một thuở, vừa thưởng thức tinh hoa của thể du ký từng thịnh hành đầu thế kỷ hai mươi và đang được yêu thích trở lại.

Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn - 2026.