Hậu Chí Phèo
Giới thiệu
Hậu Chí Phèo là tiểu thuyết của Phạm Thành, nhà báo quê Yên Định, Thanh Hóa, ra mắt năm 1991 và theo lời giới thiệu in kèm, từng nằm trong số những cuốn sách bán chạy nhất năm ấy, đồng thời gây ra không ít ý kiến khen chê trái chiều. Tác giả viết xong bản thảo từ năm 1989, nhưng cuốn sách phải qua tay vài nhà xuất bản mới tìm được nơi in.
Mượn cái tên Chí Phèo của Nam Cao, Phạm Thành dựng lại một anh Chí khác, sống tiếp qua những năm tháng cách mạng, hợp tác xã và thời bao cấp ở làng quê. Lời kể pha giọng chuyện vãn, có người kể chuyện sử, có những đoạn đối đáp nửa đùa nửa thật, xen với những cảnh rất đời như ông lão loay hoay đo từng gang tay chiếc cày chìa vôi mà không hiểu vì sao cháu mình chê cày không được.
Chính tác giả thừa nhận văn của mình "thô tháp" là có chủ ý, vì đó là tính cách của anh Chí. Cái hài trong sách thường đi kèm cái bi, như chuyện cô Cúc bị kết tội làm "chỉ điểm" chỉ vì chiếc cặp tóc sáng và mẩu gương soi nhỏ.
Lời tựa
Cái tài của Phạm Thành là dám bắt một nhân vật đã thành điển cố phải sống tiếp, đi qua những thứ mà Nam Cao không kịp thấy: biểu quyết, chức danh, báo cáo, khẩu hiệu. Anh Chí năm xưa rạch mặt ăn vạ để đòi quyền làm người; anh Chí ở đây không cần rạch mặt nữa, vì đã có cả một bộ máy đứng sau lưng.
Cuốn sách cười nhiều, nhưng cái cười thường dẫn tới một khoảng lặng. Ở "Hậu Chí Phèo", thứ bị chế giễu là cả cách làng Vũ Đại tự lừa mình bằng con số và tấm ảnh. Người kỹ sư phải viết báo cáo khoa học theo ý muốn của cụ Chí, người cán bộ già muốn được đính chính một bức ảnh in báo đã cũ, và người kể chuyện cầm bức ảnh ấy mà nhìn: "Bông lúa X. được chú thích là lúa 1A, qua thời gian cất giữ, giờ đã ẩm mốc." Chi tiết nhỏ ấy nói được cái giá của sự dối trá kéo dài: nó không mất đi, nó chỉ mốc dần trong ngăn kéo của những người từng tham dự.
Hãy lắng tai nghe giọng kể. Có khi đó là giọng ký giả đi điều tra, có khi là giọng người làng kháo chuyện, có khi lại là giọng chép sử nửa đùa. Sự lộn xộn ấy là cố ý.
Hơn ba mươi năm sau, cuốn sách vẫn còn đọc được không phải vì những tranh cãi một thời, mà vì nó chịu nhìn thẳng vào những năm tháng mà nhiều người muốn kể cho đẹp. Ở đó, cái khổ của chị hàng xóm đi vay gạo và cái hãnh tiến của kẻ cầm quyền cùng nằm trên một trang giấy.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026