Ăn Mày Dĩ Vãng là một trong những tiểu thuyết tiêu biểu của nhà văn Chu Lai, người gắn bó bền bỉ với đề tài người lính và những dư chấn hậu chiến. Ra đời trong dòng văn học viết về chiến tranh Việt Nam nhìn từ thời hậu chiến, tác phẩm khắc họa số phận những con người đã bước ra khỏi cuộc chiến nhưng không bao giờ thật sự rời khỏi nó.

Tiểu thuyết xoay quanh Hai Hùng, một cựu chiến binh trở về với cuộc sống thời bình mang đầy thương tổn, tình cờ bắt gặp bóng dáng người phụ nữ mà anh ngỡ đã ngã xuống trong chiến tranh. Từ cuộc truy tìm quá khứ ấy, Chu Lai lần giở những trang ký ức chiến trường đan xen hiện tại, phơi bày sự chênh vênh của người lính giữa hào quang một thời và thực tại nhọc nhằn, đôi khi phũ phàng, của đời thường.

Sức nặng của tác phẩm nằm ở cái nhìn thẳng thắn, không tô hồng về hậu quả chiến tranh và thân phận con người. Giọng văn Chu Lai vừa gân guốc vừa day dứt, đặt ra những câu hỏi nhức nhối về lẽ sống, tình yêu và sự tử tế trong một xã hội đang chuyển mình. Đây được xem là một trong những trang viết chân thực và ám ảnh về đề tài người lính thời hậu chiến của văn học Việt Nam đương đại.

Người lính có thể bước ra khỏi chiến tranh, nhưng chiến tranh chẳng bao giờ chịu rời khỏi họ. "Ăn Mày Dĩ Vãng" xoay quanh người cựu binh Hai Hùng, một chiến sĩ quân giải phóng vùng ven đô thành Sài Gòn thời Chiến tranh Việt Nam, nay trở về với đời thường và thực hiện một cuộc hành trình lần ngược quá khứ: đi từ hiện tại về quá khứ, rồi từ quá khứ trở lại hiện tại, để tìm lại người yêu cũng là đồng chí của mình.

Hòa bình lập lại, những người lính từng kiêu dũng trong chiến tranh phần lớn đã "về vườn, ăn theo, núp váy vợ". Đứa thì say xỉn tối ngày nằm trên võng nắng; đứa thì lụi hụi trồng tỉa ngoài bưng, mở mồm là càu cạu; đứa thì thở dài phìn phịt giữa một bên là bầy con nhem nhuốc, một bên là thạp gạo chỉ còn cám mùn đọng dưới đáy. Nhưng cũng có những người như Quân, trước là cậu bé giao liên nay là phó chủ tịch huyện, biết làm giàu cho quê hương; hay như Tuấn, như Tám Tính đã hòa nhập tự nhiên với cuộc sống mới và vươn lên làm chủ nó.

Trên hết vẫn là Hai Hùng, "không vợ không con, không cắc bạc dính túi nhưng có mảnh quá khứ đập phập phồng trong lồng ngực", với lý tưởng rằng đời một thằng lính chẳng có gì khác hơn là khôn nguôi hướng về dĩ vãng và cầu mong cho dĩ vãng ấy luôn trong lành, chân thật. Một cá tính ít nhiều lạc điệu giữa thời hiện tại, nơi người ta gần như đều bảo nhau quay lưng lại với quá khứ.

Xin mời bạn đọc theo chân Hai Hùng trong cuộc kiếm tìm day dứt ấy, để cùng lắng lại và suy ngẫm về giá trị của ký ức và lòng thủy chung.

Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn - 2026.