Những Di Chúc Bị Phản Bội
Tóm tắt nội dung
Gargantua chui ra từ lỗ tai mẹ mình, và Panurge để mặc bọn buôn cừu chết đuối rồi bảo chỉ tốn năm mươi nghìn fơ-răng cho một phen tiêu khiển. Từ những cảnh cười ấy, Milan Kundera bắt đầu Những Di Chúc Bị Phản Bội, tập tiểu luận do Nguyên Ngọc dịch, nơi một nhà tiểu thuyết nghĩ về nghệ thuật của mình. Ông đi từ Rabelais đến Kafka, từ Stravinski đến Janacek. Ông kể chuyện Max Brod cắt duyệt nhật ký Kafka và dựng nên một Kafka thành thánh. Ông tách từng chữ trong bản dịch Lâu đài, đọc lại Vụ án, và nhắc vụ Rushdie bị kết án tử hình năm 1988. Mâu thuẫn xuyên suốt là giữa ý nguyện của người sáng tạo và những kẻ nhân danh yêu mến mà sửa, cắt, giải thích họ.
Cuốn sách để lại một nỗi xót thương cho những người nghệ sĩ bị đọc sai. Kafka muốn in sách bằng chữ lớn, Janacek bị nhà hát Praha từ chối Jenufa suốt từ 1903 đến 1916, và Stravinski mất rồi vẫn đòi nằm đúng nơi mình chọn. Kundera cũng nhắc người con không chặt cây lê già chừng nào còn nhớ cha, như một cách giữ lời người chết. Trong sách, tiếng cười không phải trò đùa nhẹ; nó là nơi con người còn giữ được sự tự do, và Kundera đau thắt khi nghĩ đến ngày Panurge không còn làm ai cười.
Hỏi đáp về sách
Những Di Chúc Bị Phản Bội của Milan Kundera viết về điều gì?
Những Di Chúc Bị Phản Bội là tập tiểu luận của Milan Kundera, bản dịch của Nguyên Ngọc, chứ không phải tiểu thuyết. Đó là suy tư của một nhà tiểu thuyết về nghệ thuật của mình, đi qua Rabelais, Kafka, Stravinski, Janacek và nhiều người khác. Đến cuối sách, Kundera nói nhân vật chính là nghệ thuật tiểu thuyết, còn chủ đề là những di chúc bị phản bội của châu Âu, nghệ thuật và các nghệ sĩ.
Kundera nói Max Brod đã phản bội Kafka như thế nào?
Trong Những Di Chúc Bị Phản Bội, Kundera cho rằng Max Brod đã phản bội bạn mình khi công bố thư riêng và nhật ký của Kafka, trái với tính kín đáo của ông. Kafka từng yêu cầu Brod đốt bản thảo, nhưng trong thư lại liệt kê những tác phẩm còn giá trị, nên không hẳn muốn hủy tất cả. Brod còn cắt duyệt nhật ký, bỏ những câu về nhà thổ, và sinh ra khoa Kafka-học nhìn Kafka như nhà tư tưởng tôn giáo.
Kundera đọc Vụ án của Kafka và số phận Joseph K. ra sao?
Kundera cho rằng Joseph K. có tội không vì đã phạm tội lỗi nào mà vì đã bị kết tội: "Hắn đã bị kết tội, vậy thì hắn phải chết." Ông mô tả năm giai đoạn tội lỗi hóa trong Vụ án, từ đấu tranh vô vọng vì thanh danh đến chỗ nạn nhân đồng nhất với đao phủ. Cách đọc này đối lập với Brod, Goldstuker và Vialatte, những người tìm cho K. một lỗi lầm cụ thể.
Cuốn sách kết thúc thế nào và Panurge có vai trò gì?
Kundera viết rằng ông được dạy như một người vô thần, nhưng khi thấy người cơ đốc bị ngược đãi dưới chủ nghĩa cộng sản, ông đi xem lễ cùng bạn bè tín đồ. Trong Những Di Chúc Bị Phản Bội, ông cũng kể thuở hai mươi tuổi đọc Rabelais cho công nhân nghe, và họ lấy tên Panurge đặt cho một người bạn thẹn thùng khi tắm vòi sen. Sách khép lại bằng câu: "Tim tôi đau thắt, khi tôi nghĩ đến ngày Panurge không còn gây cười."
Vì sao Kundera dành nhiều trang cho nhà soạn nhạc Janacek?
Kundera dành riêng một phần cho Janacek, người sinh năm 1854 và vì thế 'trẻ' muộn trong đời sáng tác. Ông ca ngợi Janacek là người khám phá thế giới văn xuôi cho nhạc kịch, ghi lời nói ngoài đường thành nốt nhạc. Janacek hiến sinh âm nhạc mang ý nghĩa toàn thế giới cho một ngôn ngữ gần như vô danh, nên Kundera gọi đó là 'hiến dâng trong hình thức hy sinh'.
Sách bàn gì về tiểu thuyết và âm nhạc châu Âu, và hợp với ai?
Kundera kể lịch sử tiểu thuyết châu Âu chia thành hai hiệp, đồng thời đặt nó cạnh lịch sử âm nhạc, với Bach, Stravinski và Schönberg. Ông cho rằng Stravinski chỉ có một tổ quốc là âm nhạc, nơi ông trò chuyện từ Pérotin đến Webern cho đến khi chết. Sách hợp với người yêu văn học và âm nhạc, và muốn hiểu cách một nhà tiểu thuyết đọc Kafka, Tolstoi hay Hemingway.
Giới thiệu
Những Di Chúc Bị Phản Bội (Les testaments trahis) là tập tiểu luận của Milan Kundera, đến với bạn đọc Việt qua bản dịch của Nguyên Ngọc. Đây không phải tiểu thuyết mà là những suy tư của một nhà tiểu thuyết về chính nghệ thuật của mình, chia thành nhiều phần, đi từ Rabelais đến Salman Rushdie, từ Flaubert đến Tolstoy, Kafka, Hemingway, cùng nhiều nhạc sĩ như Stravinsky hay Janáček.
Phần mở đầu, "Sự phát minh ra cái hài hước", khởi đi từ cảnh Gargantua chui ra từ lỗ tai mẹ mình, để bàn về giao ước giữa nhà văn và người đọc: ngay từ đầu, cuốn sách đã báo rằng chuyện kể đây không nghiêm túc, dù là những chuyện kinh khủng nhất. Những phần sau, Kundera phân tích cách Flaubert đưa tiểu thuyết ra khỏi tính sân khấu, cách Tolstoy nắm bắt những chuyển động phi logic trong tâm hồn André Bolkonsky, và trên hết là câu hỏi về việc người đời sau đã phản bội ý nguyện của các nghệ sĩ ra sao.
Văn Kundera sắc sảo, dí dỏm, đầy ví dụ cụ thể. Cuốn sách dành cho những ai muốn hiểu tiểu thuyết từ bên trong, qua con mắt của một người viết.
Lời tựa
Một nhà tiểu thuyết bênh vực tiểu thuyết, không phải bằng tuyên ngôn mà bằng cách đọc lại những người đi trước. "Những Di Chúc Bị Phản Bội" đứng trên một ý tưởng vừa đơn giản vừa quyết liệt: tiểu thuyết là một nghệ thuật có lịch sử riêng, có đạo đức riêng, và nó bị phản bội mỗi khi người ta đem nó ra phục vụ cho một thứ khác, dù là chính trị, đạo đức hay tiểu sử tác giả.
Kundera bảo vệ quyền tự trị ấy với một sự bướng bỉnh đáng mến. Ông không nhận mình thuộc phe nào ngoài phe của nghề viết, và có lúc ông dựng lại một cuộc đối đáp ngắn như một câu cách ngôn: "Ông đứng về phe tả hay phe hữu? - Chẳng phe nào cả. Tôi là nhà tiểu thuyết." Câu trả lời nghe như đùa, nhưng sau lưng nó là kinh nghiệm của một người từng sống dưới chế độ coi nghệ thuật hiện đại là kẻ thù, từng thấy những nhà thơ tài hoa bị bẻ gãy vì phải viết theo đơn đặt hàng.
Đây là sách nên đọc chậm, đọc từng phần, và nếu được thì đặt bên cạnh các tác phẩm ông nhắc đến. Những trang về âm nhạc cũng đáng chú ý không kém những trang về văn chương: Kundera nghe nhạc như người viết, và viết như người soạn nhạc.
Với người đọc Việt, cuốn sách có thêm một ý nghĩa: nó nhắc rằng tôn trọng một tác phẩm trước hết là tôn trọng ý muốn của người làm ra nó, từ bản thảo chưa muốn công bố đến một dấu câu trong bản dịch. Bản dịch của Nguyên Ngọc tự nó cũng là một cách giữ lời di chúc ấy.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026