Người Khắc Bia Mộ
Giới thiệu
Đỗ trở về nhà với cánh tay trái bó bột treo trước ngực. Miểng đạn làm gãy một cái xương nhỏ, anh bảo cha là bị nhẹ thôi, độ một tháng là khỏi. Bác Liêu, người cha giọng Huế, sờ lớp bột cứng như xi măng mà không tin. Còn thằng Thụy hàng xóm, đứa từng coi anh Đỗ là "người hùng" từ ngày anh mặc áo lính, thì cứ thắc mắc: miểng đạn chui vô thịt rồi có chui ra không?
"Người Khắc Bia Mộ" của Cam Li Nguyễn Thị Mỹ Thanh lấy bối cảnh miền Nam thời chiến, nhưng chiến tranh hiện ra chủ yếu qua những người ở nhà: người cha già sống một mình, lũ trẻ trong xóm đánh cờ cá ngựa với anh Đỗ, cây mận và đàn chim chuyền ngoài sân. Về sau câu chuyện mở sang Thúy Minh, cô gái ghi chép những ngày tháng của mình vào bút ký.
Văn Cam Li giản dị, nhiều tiếng địa phương, đầy những chi tiết nhỏ của đời sống gia đình, và có một nỗi buồn lặng lẽ thấm dần qua từng chương.
Lời tựa
Chiến tranh trong "Người Khắc Bia Mộ" ít khi hiện ra bằng tiếng súng. Cam Li chọn đứng ở hậu phương, ở những căn nhà có người chờ, những lá thư viết vội trước giờ hành quân, và từ chỗ đứng ấy bà cho thấy cuộc chiến len vào đời thường sâu đến mức nào.
Điều làm cuốn sách khác nhiều truyện thời chiến là nó không sợ tiếng cười. Người lính viết thư cho người yêu kể những chuyện ngớ ngẩn trong đơn vị, những trò nghịch giữa rừng, như thể muốn giữ cho người ở nhà khỏi lo. Có lá thư kể chuyện mấy khúc gỗ tưởng là trầm hương, rốt cuộc đem nhóm bếp thì khói đen mù mịt, và câu kết của nó rất đáng nhớ: "Hai anh em nhìn nhau, vừa cười vừa khóc vì khói vào làm cay mắt quá." Đọc lại sau khi biết họ đang chờ lệnh sang Hạ Lào, câu đùa ấy nghe khác hẳn. Cái cười và nước mắt ở đây không tách rời nhau.
Hãy để ý những đoạn bút ký xen giữa phần kể. Chúng chậm hơn, riêng tư hơn, và là nơi tác giả gửi những cảm xúc mà nhân vật không nói thành lời. Tên sách cũng là một lời nhắc, lặng lẽ treo trên mọi trang vui.
Cuốn sách giữ lại một miền Nam thời chiến bằng chất liệu của những người bình thường: giọng Huế của người cha, tiếng con nít trong xóm, cô y tá tình nguyện mỗi thứ Bảy vào thăm thương binh. Không lên án, không hô hào, nó chỉ ghi nhận rằng những năm tháng ấy đã đi qua những con người cụ thể, có tên tuổi, có nỗi nhớ. Sự ghi nhận ấy, với người đọc hôm nay, là một hình thức tưởng niệm.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026