Ông Đội Cấn
Giới thiệu
"Ông Đội Cấn" là tiểu thuyết lịch sử của Hà Ân về Đội Cấn, người đội lính khố xanh đã cùng Lương Ngọc Quyến lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên chống Pháp năm 1917. Truyện mở ra trong một đêm sắp tàn ở trại lính khố xanh Thái Nguyên, nơi Đội Cấn đã đóng từ năm 1913, giữa những âm thanh quen thuộc của dãy nhà mái tôn thấp: tiếng nồi niêu, tiếng trẻ khóc, tiếng kèn báo thức.
Song song với cuộc sống tù đọng của người lính trong bộ máy thuộc địa là hình ảnh Lương Ngọc Quyến, người từng học quân sự ở Nhật Bản, nay bị giam cầm, cùm chân, hai nắm cơm một dúm muối, mà vẫn khẳng khái chỉ nhận "uy lực của tòa án lương tâm". Chính khí phách ấy làm những người lính khố xanh như đội Giá phải bàng hoàng, và nhen lên ý chí nổi dậy.
Hà Ân viết lịch sử bằng nhiều chi tiết đời sống, chú ý đến tâm lý những người lính bản xứ bị giằng xé giữa miếng cơm và lòng yêu nước.
Lời tựa
Câu hỏi lớn nhất của cuốn tiểu thuyết này không phải là cuộc khởi nghĩa diễn ra thế nào, mà là vì sao nó có thể diễn ra. Làm sao một người đã mặc áo lính khố xanh hơn mười năm, ăn lương của chính quyền thuộc địa, có ngày quay súng lại? Hà Ân trả lời bằng sự kiên nhẫn của người kể chuyện chứ không phải bằng khẩu hiệu.
Ông cho thấy lòng yêu nước không bùng lên trong một đêm. Nó được nhen dần qua những điều rất nhỏ: một quán rượu ven trại lính, một ông già chủ quán đọc sai câu thơ cổ, một bức tranh mực nước vẽ con chim ưng xơ xác đậu trên mỏm đá giữa sóng. Đứng trước bức tranh đề niên hiệu Hàm Nghi ấy, người lính trẻ bắt đầu tự hỏi về chính mình: "Cái khí phách trong tứ thơ, trong bức tranh đã nhiều lần làm cho Giá suy nghĩ về nhân cách của một con người." Những chi tiết như vậy làm cho "Ông Đội Cấn" có chiều sâu tâm lý, vượt lên một bản tường thuật sự kiện.
Khi đọc, nên chú ý đến những nhân vật phụ quanh Đội Cấn: các đội, các cai, cô gái ở quán. Mỗi người đến với quyết định của mình theo một con đường riêng, và chính sự khác nhau ấy làm cho cuộc nổi dậy trở nên đáng tin.
Lịch sử thường chỉ giữ lại vài cái tên. Cuốn sách của Hà Ân trả lại cho những cái tên ấy một gian nhà mái tôn, một bếp lửa, một nỗi do dự, để người đọc hôm nay thấy rằng lòng can đảm ở đây là của những người bình thường, từng có lúc cúi đầu.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026