Huyền Trân Công Chúa
Giới thiệu
Hai châu Ô, Ly là sính lễ của cuộc hôn nhân giữa nàng công chúa nhà Trần và vua Chiêm Thành Chế Mân. "Huyền Trân Công Chúa" kể chuyện ấy theo lối truyện xưa, bắt đầu từ chuyến vân du của Thượng hoàng Trần Nhân Tông vào đất Chiêm và lời hứa gả.
Huyền Trân làm hoàng hậu Chiêm Thành được một năm thì Chế Mân mất. Lo em gái phải lên hỏa đàn theo tục nước Chiêm, vua Trần Anh Tông sai Trần Khắc Chung sang điếu tang và tìm kế đưa công chúa về. Bài viết dẫn lời biện thuyết của Trần Khắc Chung cùng câu hát ngụ ý của các cung nữ.
Lời tựa
Cuộc hôn nhân của Huyền Trân là một trong những lần hiếm hoi bờ cõi được mở bằng lễ cưới thay vì gươm giáo, và cái giá của nó do một người con gái gánh. Bài viết giữ được cả hai mặt ấy mà không ngả hẳn về phía nào.
Người kể trong "Huyền Trân Công Chúa" thận trọng một cách đáng quý: không khẳng định Thượng hoàng có tính chuyện mở cõi hay chỉ vì cảm tình với ông vua trẻ. Và khi đến khúc nguy cấp nhất, bài viết để tiếng hát thay lời: "Đàn kêu tích tịch tình tang, / Ai đem công chúa lên thang mà ngồi." Hai câu hát nhẹ tênh mà chứa cả nỗi lo của những cung nữ không dám nói thẳng.
Chúng tôi nghĩ nên đọc bài này bên cạnh những câu hò, điệu hát miền Trung còn nhắc đến nàng, để thấy truyện sử đã thấm vào ký ức dân gian thế nào.
Hơn bảy thế kỷ trôi qua, tên Huyền Trân vẫn gắn với dải đất phía bắc đèo Hải Vân, như lời nhắc rằng bờ cõi hôm nay có phần đóng góp lặng lẽ của những thân phận nữ nhi.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026