Tủ Sách Việt Văn

Đặng Huy Trứ

Đặng Huy Trứ cover

Thể loại: Nhân Vật - Lịch Sử

Tác giả:

Nhà xuất bản: Tú Sách Việt Văn

Năm xuất bản:

Giới thiệu

Vua Tự Đức sai người bật nắp quan tài xem Đặng Huy Trứ đã chết thật chưa: cái chết ở Đồn Vàng năm 1874, giữa sự ngờ vực của triều đình, là cảnh mở đầu "Đặng Huy Trứ". Bài chân dung ngắn mang tiêu đề "Nhà canh tân Đặng Huy Trứ (1825–1874)" ấy rồi mới quay lại kể cả cuộc đời ông.

Người đọc gặp một ông quan nhà Nguyễn khác hẳn hình dung thường lệ: mở Lạc Đức Điếm, Lạc Sinh Điếm buôn củ nâu, hải sản và muối giữa miền ngược miền xuôi; sang Hương Cảng mang máy ảnh về mở hiệu ảnh Cảm Hiếu Đường năm 1869 và tự tay viết văn quảng cáo; xin lập Ty Bình Chuẩn để Nhà nước điều tiết kinh tế; lập nghĩa trang cho cô hồn khi làm tri huyện Quảng Xương. Bài cũng thuật lại tuổi thơ kỳ lạ gắn với cái tên "ngọn đuốc", và những chuyến công cán đầy bất trắc sang Trung Quốc mua súng.

Giọng viết gọn, giàu chi tiết, đặt ông cạnh Nguyễn Trường Tộ, Bùi Viện trong hàng các nhà canh tân thế kỷ 19.

Lời tựa

Đặng Huy Trứ buộc ta xem lại hình ảnh quen thuộc về một triều Nguyễn bảo thủ: ngay trong bộ máy ấy đã có người hiểu rằng nước mạnh phải bắt đầu từ của cải, từ buôn bán, từ kỹ thuật phương Tây. Bi kịch của ông là hiểu điều đó quá sớm so với những người nắm quyền quyết định.

Bài viết trong "Đặng Huy Trứ" dẫn lại câu ông tâm đắc nhất: "Làm ra của cải là một đạo lý lớn, không thể coi thường." Từ miệng một nhà nho thế kỷ 19, câu ấy gần như một tuyên ngôn, và mọi việc ông làm, từ hiệu ảnh đến thương điếm, đều là cách thực hành nó.

Những chi tiết nhỏ ở đây đáng để ý: cái tên một con tàu của Bạch Thái Bưởi về sau, lời phê "nói thì cao, tài thì kém" của nhà vua. Chính những mảnh ấy nối đời ông với số phận chung của các nhà canh tân cùng thời.

Đọc về ông hôm nay là đọc về cái giá của những ý tưởng đến trước thời của nó, và về nỗi cô đơn của người dám nghĩ khác giữa một triều đình không chịu lắng nghe.

Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026

Mục lục

  1. Nhà Canh Tân Đặng Huy Trứ