Chị Đào, Chị Lý
Giới thiệu
Hồ Biểu Chánh mở "Chị Đào, Chị Lý" bằng câu cổ ngữ "vật hoán tinh di, tang điền thương hải", rồi đưa người đọc ngược về chừng ba mươi năm trước, khi xóm Hàng Xanh náo nhiệt bây giờ còn là ruộng rẫy sình lầy giữa chợ Thị Nghè và chợ Bà Chiểu, chỉ lác đác vài chòi lá nằm cách xa nhau.
Trong một cái chòi cao ráo gần ngã ba có vợ chồng Lê Văn Thái và Nguyễn Thị Hòa. Cây đu đủ bên hè trĩu trái, chồng trông mau chín để ăn, vợ tính để dành mà bán. Nghèo, nhưng anh Thái vẫn hãnh diện khoe "nhà của tôi", bởi đó là thứ làm ra bằng mồ hôi chứ không cướp giựt của ai. Từ cái gốc ấy, truyện đi dần tới thế hệ sau với hai cô Đào và Lý, tới những ngày đi học, tập thể thao cùng Khánh và Hoài, và tới gia đình bà Ngọc, người đàn bà mang nhiều uẩn khúc quanh cuộc hôn nhân với ông Cả Hớn mà bà Hòa không nỡ bươi móc.
Đây là một tiểu thuyết dài, nhịp chậm, ghi chép đời sống rất kỹ, từ gánh thơm gánh mít ra chợ đến việc lập sổ thâu xuất cho trại mía, vườn cây.
Lời tựa
Ít tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh đặt nhiều niềm tin vào sức lao động như "Chị Đào, Chị Lý". Ở đây sự đổi đời không đến từ một gia tài bất ngờ hay một cuộc hôn nhân môn đăng hộ đối, mà từ cái chòi lá, từ gánh trái cây ra chợ, từ những cuốn sổ thâu xuất ghi chép cẩn thận. Tác giả muốn chứng minh rằng tử tế và cần cù có thể làm nên cơ nghiệp.
Điều đó làm cho cuốn sách có một giọng điệu hiếm thấy: vừa kể chuyện, vừa như truyền nghề làm ăn. Có những đoạn ông dừng hẳn mạch truyện để đúc kết, như khi nói về cách ông Thái gây dựng sở mía, sở vườn: "Không cần phải kể chuyện cho dài, muốn lập cuộc làm ăn thâu lợi cho lớn, trước hết phải gieo rắc thiện cảm để chinh phục nhơn tâm, phải ngó cho xa, phải biết cái khó mà tránh, phải dọn dẹp chông gai cho con đường êm ấm bằng thẳng bước tới mà dễ." Câu văn dài, chất phác, nhưng gói trọn quan niệm của ông: làm giàu trước hết là làm người, và lòng người là vốn liếng bền nhất.
Nhịp truyện chậm, nhiều trang ghi chép đời thường. Đó là chủ ý chứ không phải khuyết điểm. Người đọc kiên nhẫn sẽ thấy những bí mật quanh hai cô gái được hé ra từ từ, qua những cuộc trò chuyện giữa các bà mẹ, đúng nhịp của đời sống miệt vườn.
Với người đọc hôm nay, cuốn sách là một tư liệu quý về Sài Gòn khi Hàng Xanh còn là ruộng rẫy. Nhưng hơn thế, nó còn giữ một niềm lạc quan giản dị: may rủi là chuyện của trời, còn cách đối đãi với nhau là chuyện của mình.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026