Cọng Rêu Dưới Đáy Ao
Giới thiệu
Cọng Rêu Dưới Đáy Ao của Võ Văn Trực được kể qua giọng cậu em tên Xí, nhìn lại cuộc đời người anh trai ở một làng quê Diễn Châu, Nghệ An. Anh tên Toàn, sau Cách mạng Tháng Tám được chính quyền thôn đổi thành Hiền và lấy làm hãnh diện lắm, ai gọi tên cũ là không thèm quay lại. Năm mười tám tuổi, giữa lúc cả làng đói, anh đi biền biệt theo bác Chắt Kế làm cách mạng, rồi đứng gác dưới gốc phượng nơi lá cờ đỏ được cắm lên ngọn.
Anh Hiền vào quân địa phương, làm trung đội trưởng, được cưỡi ngựa trước hàng quân trong những buổi tập trận giả bằng cây tre tẩm bùn. Nhưng con đường của anh không thẳng như những ngày đầu hứa hẹn. Dần dần anh chọn sống yên phận, làm "một cọng rêu dưới đáy ao", để rồi một ngày dân làng chen chúc đứng xem cơ quan nhà nước khám nhà anh, xì xào về thứ hàng quốc cấm và cái lý lịch "năm đời sau chưa rửa được".
Nhà thơ Võ Văn Trực viết cuốn sách với chất liệu tự truyện rất đậm: những dòng họ làm thuốc bắc, cách xưng hô cậu, cô, o, những lời bàn tán của làng. Văn ông mộc, chậm, nhiều hóm hỉnh ngầm, và đầy những điều chưa nói hết về một thế hệ.
Lời tựa
Văn chương về những người lính trở về thường dừng ở vinh quang hoặc ở mất mát lớn. Võ Văn Trực chọn một số phận khó viết hơn: người từng cưỡi ngựa trước hàng quân rồi lặng lẽ trượt xuống, không vì một biến cố dữ dội nào, mà vì những va chạm nhỏ, những ganh ghét, những quy định mù mờ của thời bình. "Cọng Rêu Dưới Đáy Ao" là chân dung của sự sa sút chậm, thứ sa sút ít ai để ý cho đến khi nó đã thành định mệnh.
Sức nặng của cuốn sách đến từ người kể: cậu em thương, giận, xấu hổ và bất lực cùng một lúc. Ở một đoạn gần cuối, khi bà con làng xóm kéo đến kể lể, khuyên can, người kể chỉ còn biết thốt lên: "Thương anh mà đành bó tay nhìn cuộc đời anh cứ tuột dần tuột dần, rồi còn tuột xuống nữa." Ba lần chữ "tuột" như ba bậc thang đi xuống, nói được điều mà cả chương sách không cần nói thêm: có những người không bị đánh gục, họ chỉ bị bỏ mặc cho trôi.
Những trang tả các cuộc họp, các bài diễn thuyết hồ hởi đáng được dừng lại lâu hơn. Võ Văn Trực ghi chúng gần như nguyên văn, không bình luận, và cái hóm của ông nằm ngay trong khoảng cách giữa lời nói trên hội trường với đời sống dưới mái nhà.
Cuốn tự truyện này giữ lại một phần ký ức mà sử sách ít khi chép: số phận những con người bình thường sau những năm tháng phi thường. Nó không kết tội ai, nhưng buộc người đọc phải nhìn thẳng vào những cọng rêu ấy, và nhớ rằng mỗi cọng từng là một người có tên.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026