Tuấn, Chàng Trai Đất Việt - Quyển 1
Giới thiệu
"Bộ sách này không phải một tiểu thuyết. Cũng không phải là một ký ức cá nhân." Nguyễn Vỹ mở đầu "Tuấn, Chàng Trai Đất Việt" bằng lời thưa ấy, ký tại Sài Gòn cuối năm 1969. Tuấn, theo lời ông, là nhân vật điển hình cho lớp thanh niên Việt sinh ra đầu thế kỷ hai mươi, lớn lên khi xã hội cổ truyền bắt đầu chuyển mình dưới ách đô hộ của người Pháp; qua đôi mắt chàng, tác giả thuật lại những đổi thay về lịch sử, phong hóa, tập tục, kinh tế từ năm 1900 trở đi.
Những trang đầu đưa ta về phố Cửa Bắc năm 1910, khi chữ Hán còn được gọi là "chữ ta", thanh niên thấy ông Tây bà Đầm là chạy trốn, cậu Bốn mười tám tuổi vẫn theo học ông Tú, còn thằng Chuột chín tuổi phải đến trường vì sợ Tây bỏ tù. Rồi lần lượt hiện ra lễ tạ tội tổ tiên trước khi cúp tóc, đám rước học trò đậu Tiểu học vinh quy, những năm học ở Qui Nhơn, phong trào góp tiền phụng dưỡng cụ Phan Bội Châu, cuộc tranh luận quanh Thơ Mới...
Là nhà thơ, nhà báo từng sống qua chính thời đại mình kể, Nguyễn Vỹ viết tự nhiên, dí dỏm, đậm giọng nói địa phương và giàu chi tiết đời thường. Sách rất dày, hợp để đọc dần như một pho ký sự về nửa thế kỷ đời sống người Việt.
Lời tựa
Nguyễn Vỹ gọi đây là sách không phải tiểu thuyết, cũng không phải hồi ký, và quả thật nó nằm ở khoảng giữa hiếm hoi: một nhân vật được dựng lên chỉ để làm cái cớ cho cả một thời đại bước qua trước mắt. Tuấn ít khi là trung tâm. Trung tâm là những đổi thay nhỏ mà sâu, từ mái tóc, cái trường, tờ báo, đến cách một thế hệ học yêu nước.
Sức hấp dẫn của "Tuấn, Chàng Trai Đất Việt" nằm ở con mắt của một nhà báo lão luyện: thấy được cái buồn cười trong cái nghiêm trọng, và ngược lại. Một vụ học trò đánh nhau với Hoa kiều được kể thành màn hài kịch thuộc địa, nơi người Pháp phân xử bằng thứ tiếng của họ, còn người Việt mang rượu chát, sữa Nestlé lên "kỉnh quan lớn". Đến đoạn viết về cụ Phan Bội Châu ở Huế, giọng văn lại trang trọng hẳn: "Thế hệ thanh niên của Tuấn rất hãnh diện được một vị thần sống như thế để sùng bái, để thờ". Câu ấy nói nhiều về lòng ngưỡng mộ của một lớp người trẻ thời ấy hơn mọi trang sử khô khan.
Mỗi chương mở bằng một bản liệt kê sự kiện như mục lục của một năm; có thể đọc tuần tự, cũng có thể chọn những năm mình muốn biết trước.
Có những nhận định chính trị trong sách mang dấu ấn riêng của người viết và của thời điểm năm 1969; người đọc nên giữ một khoảng cách phê phán. Nhưng những gì Nguyễn Vỹ ghi lại về áo quần, trường lớp, thú chơi, cách nói năng của người Việt nửa đầu thế kỷ hai mươi thì khó tìm ở nơi nào đầy đặn và sống động hơn.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026