Thằng Côn
Giới thiệu
Mở đầu "Thằng Côn" là bài viết "Trò Chơi Của Trí Nhớ", một lời bàn về cách văn chương Việt nhìn lại tuổi thơ. Người viết cho rằng phần lớn tác phẩm về tuổi nhỏ đều nhìn nó qua làn sương của tiếc nuối, như một bờ bãi mù sương ở cuối con đường hồi tưởng; riêng Duyên Anh thì về tới tuổi vàng của mình "vào khoảng bảy giờ sáng", khi mọi thứ còn tươi rói.
Côn là thằng bé ở thị xã Thái Bình những năm cuối Thế chiến thứ hai. Nó ham chơi, liều lĩnh, học mót vài kiểu xiếc xe đạp của gánh Tạ Duy Hiển để con Thúy phục, và có những người bạn như Vũ, Luyến, Vọng. Rồi lính Nhật kéo về thị xã, thầy giáo bị bắt, người lớn dặn trẻ con đừng nói hai tiếng độc lập, cách mạng. Rồi nạn đói năm Ất Dậu ập tới, có người chết ngay trên cầu Kiến Xương.
Truyện thuộc chuỗi sáng tác của Duyên Anh về tuổi thơ ở Thái Bình, cùng thế giới với Con Thúy. Giọng văn vẫn tinh nghịch, nhưng ở cuốn này bóng tối của thời cuộc phủ xuống rõ hơn.
Lời tựa
Cái ác của lịch sử đến với trẻ con trước hết bằng từ ngữ. Trong "Thằng Côn", Duyên Anh ghi lại chính xác khoảnh khắc ấy: một đứa bé học thêm những chữ mới, và mỗi chữ mới là một nỗi sợ.
Bố Côn kể cho con nghe lính Nhật tra tấn người ra sao, cốt để nó biết giữ mồm. Tác giả không bình luận, chỉ ghi lại phản ứng của thằng bé, gọn như một bản kê: "Côn biết thêm hai tiếng tra tấn. Côn không dám ghét lính Nhật. Nó sợ rồi." Ba câu ngắn đánh dấu lúc một đứa trẻ hiếu động bị thu nhỏ lại. Cũng chính Côn ấy, vài chương trước, còn ưỡn ngực trên chiếc xe đạp cho con Thúy vỗ tay.
Chỗ đáng chú ý là cách tác giả xen kẽ hai giọng: giọng nghịch ngợm của những trò chơi, và giọng lặng hẳn đi khi thời cuộc tràn vào. Chỗ chuyển giọng nhiều khi chỉ là một lần xuống dòng.
Viết về chiếm đóng và nạn đói bằng con mắt trẻ thơ, Duyên Anh không biến tuổi thơ thành bi kịch, cũng không tô hồng nó. Ông giữ cả hai mặt nguyên vẹn, và nhờ thế người đọc hôm nay hiểu thêm một mùa đói rét mà sách sử thường chỉ ghi bằng con số.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026