Cát Bụi Chân Ai
Giới thiệu
"Cát Bụi Chân Ai" là tập hồi ký của Tô Hoài về những người bạn văn ông từng quen, từng đi cùng qua nhiều chặng đời, trong đó hiện lên đậm nét nhất là Nguyễn Tuân. Sách mở đầu bằng hai câu rất Tô Hoài: "Tôi kém Nguyễn Tuân mười tuổi. Trước kia, tôi không quen Nguyễn Tuân."
Từ Hà Nội đầu thập kỷ bốn mươi, khi Nguyễn Tuân khăn lướt, áo gấm, tay chống quạt thước thay ba toong ngồi trong quán rượu Tây bên hồ Gươm, đến những năm kháng chiến, những cuộc họp tổ bí mật, những đêm uống bia đen nghe Vũ Hoàng Chương rên rỉ thơ, rồi những chuyến đi viếng mộ bạn như lần về Nam Định thăm mộ Nguyễn Bính, cuốn sách nối các mảnh ký ức thành chân dung cả một thế hệ cầm bút. Quanh Nguyễn Tuân là Nguyên Hồng, Như Phong, Vũ Hoàng Chương, Nguyễn Bính, Yến Lan, mỗi người một dáng, một tật, một nét đáng yêu riêng.
Tô Hoài không dựng tượng ai. Ông kể bằng lối văn tỉnh, nhiều chi tiết đời thường, lúc hóm, lúc chua chát, thật thà cả với chính mình. Người muốn hiểu văn giới Việt Nam thế kỷ hai mươi qua con mắt người trong cuộc sẽ tìm thấy ở đây nhiều điều giáo trình không chép.
Lời tựa
Hồi ký văn nghệ thường có hai cám dỗ: tô vẽ bạn bè thành tượng đài, hoặc mượn bạn bè để tô vẽ chính mình. "Cát Bụi Chân Ai" tránh được cả hai, và đó là lý do nó vẫn được đọc lại sau ngần ấy năm. Tô Hoài nhìn người cùng thời bằng con mắt của kẻ đi cạnh, đủ gần để thấy tật xấu, đủ thương để không bêu riếu.
Điều đáng quý nhất ở cuốn sách là sự từ chối giải thích một chiều. Khi kể lại con đường mỗi người đến với cách mạng, ông không gán cho ai một lý do đẹp đẽ có sẵn. Có thể là một chén rượu, có thể là đứa con trong trung đoàn, có thể chỉ là một ý nghĩ bất chợt. Ông viết gọn: "Mỗi cuộc đời, mỗi trường hợp đến với cách mạng không giống nhau." Câu văn ngắn ấy chứa cả một thái độ viết: tôn trọng sự phức tạp của con người hơn mọi khuôn mẫu tiểu sử. Nguyễn Tuân trong sách vì thế vừa ngông, vừa khó tính, vừa đáng thương, như một người thật.
Nên đọc chậm, và đọc như nghe một ông cụ kể chuyện bên ấm trà: chuyện rẽ ngang, nhân vật phụ chen vào, một gã du kích đi đòi nợ cũng có trang riêng. Chính những đường vòng đó làm nên không khí một thời mà sách sử bỏ qua.
Cái mà cuốn hồi ký giữ lại là bụi đường của một thế hệ cầm bút: những bước chân lang thang, những cuộc rượu, những lần cúi đầu, những khoảnh khắc tự trọng. Người viết hôm nay có thể học ở đây sự thẳng thắn, còn người đọc thì tìm thấy một Hà Nội văn chương có hơi thở, không phải một danh sách tên tuổi.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026