Chiều Chiều
Giới thiệu
"Chiều Chiều" của Tô Hoài mở đầu bằng bài đồng dao "Gọi nghé" vùng Thụy Anh, Thái Bình, rồi chuyển ngay sang giọng kể ngôi thứ nhất: "Năm ấy, tôi ở một tổ đi thực tế nông thôn, nửa năm về Thái Bình." Tổ ấy có Hoàng Trung Thông làm tổ trưởng, cùng Chu Ngọc, Phùng Quán, Trần Lê Văn, Hoàng Cầm, toàn những cái tên có thật của văn giới miền Bắc.
Người kể đã qua mấy đợt làm "anh đội" cải cách ruộng đất rồi sửa sai, nay về một thôn được chọn làm thí điểm hợp tác hóa. Bằng con mắt tinh quái và trí nhớ dai, Tô Hoài ghi lại làng xóm thời ấy: những cuộc họp lê thê, cụ Thắng tai điếc đặc mà năm nào cũng giơ tay phản đối, anh đội ngại ra đồng thì mở sổ vờ nghiên cứu. Rồi mạch kể trôi về Hà Nội những năm khó khăn, những chầu bia hơi, quán thịt thỏ gần chợ Hôm rủ Nguyễn Tuân tới ăn, cả những ngày ở Lêningrat.
Sách dài, kể theo lối tạt ngang tạt dọc của hồi ức, nửa tiểu thuyết nửa hồi ký, là một tư liệu sống về đời sống văn nghệ sĩ và nông thôn miền Bắc sau năm 1954.
Lời tựa
Ở tuổi xế chiều, Tô Hoài không viết để biện hộ cho mình, cũng không để phán xét thời mình đã sống. Ông viết để nhớ cho đủ, kể cả những điều nhiều người muốn quên. "Chiều Chiều" vì thế là một cuốn sách của sự thú nhận lặng lẽ: người kể có mặt ở khắp các cuộc họp, các chuyến đi, nhưng hiếm khi tự đặt mình vào chỗ đứng của người đúng.
Cái tài của ông là không bao giờ lên giọng. Những số phận lớn của văn giới, học giới được nhắc tới qua một bữa ăn, một thói quen, một căn gác ẩm. Viết về nhà triết học Trần Đức Thảo, ông chỉ cần một câu dài, đều đều, mà chứa cả mấy chục năm cô độc: "Nhưng không ai để ý và thấu nỗi từ cái năm ở nông trường Ba Vì được về, Trần Đức Thảo chỉ tháng ngày quanh quẩn cơm niêu nước lọ một mình lâu dần đến đỗi không muốn quen thêm một người nào nữa, người đã sợ cả người." Mấy chữ cuối ấy nặng hơn mọi lời bình luận.
Đừng tìm ở đây một cốt truyện theo nghĩa thông thường. Nên đọc chậm, như ngồi nghe một ông già kể chuyện bên ấm trà, chuyện này gợi chuyện kia, có khi lạc rất xa rồi mới quay về. Những đoạn tưởng là lạc đề ấy thường giấu điều đáng giữ nhất.
Với người đọc hôm nay, cuốn sách là một phần ký ức chung được ghi bằng con mắt người trong cuộc, không tô hồng mà cũng chẳng cay độc. Nó nhắc rằng lịch sử còn nằm ở những bữa cơm, những nỗi sợ và những lần im lặng của từng con người cụ thể.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026