O Chuột
Giới thiệu
Trong nhà, trừ người ra, chó và mèo là hai kẻ làm chúa tể. Chó lo việc ngoài ngõ, sủa người lạ, lội ao lùa vịt; mèo thì lờ đờ, nghiêm nghị như một thầy giáo nhà dòng khoác áo thâm. "O Chuột" của Tô Hoài theo chân một chàng mèo mướp trẻ sống trong nếp nhà ngói cổ ở làng Nghĩa Đô, cùng sân với bọn chó, gà ri, ngỗng, và những cuộc rình rập lũ chuột nhắt nấp sau đống củi trong bếp.
Đây là một truyện đồng thoại thuộc thời kỳ đầu cầm bút của Tô Hoài, cùng giai đoạn với Dế Mèn phiêu lưu ký, khi ông viết nhiều về loài vật ở quê nhà. Không có phép lạ, không có bài học treo sẵn; chỉ có con mèo, con chuột và trò chơi cũ như trái đất, được nhìn bằng con mắt rất tinh.
Lời tựa
Tô Hoài tả loài vật như người làng tả hàng xóm: kỹ, hóm, có chút trêu chọc, và không bao giờ thần thánh hóa. Trong "O Chuột", một con mèo mướp tầm thường bỗng có dáng đi, tính nết, có cả một bộ lông đáng để ngắm.
Ông dành một đoạn dài cho màu lông mướp, cái màu "trông bẩn" mà người ta hay chê, rồi lật ngược ấn tượng ấy bằng xúc giác: "Ngắm thì không đẹp mắt, nhưng nếu sờ tay vào, nó muốt như sờ tay trên tấm nhung tơ." Câu văn cho thấy cách nhìn của cả truyện: phải lại gần, phải chạm vào, mới biết một sinh vật thật sự ra sao.
Đến cuộc vờn chuột, xin đừng vội phán xét ai hiền ai ác. Tô Hoài chỉ kể cái lẽ tự nhiên của nó, và để người đọc tự cảm.
Làng Nghĩa Đô xưa còn nguyên trong mấy trang này, với gốc cau, đống củi, mạng nhện bám bồ hóng trên trần bếp. Và tài quan sát làm nên văn Tô Hoài về sau đã hiện rõ từ đây.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026