Cười Gượng
Tóm tắt nội dung
Cô Hảo nằm võng buồn hiu, lén rơi nước mắt khi nhìn con đường trước hàng rào. Đó là xóm Láng Dài, năm 1928. Cô mười tám tuổi, đẹp nức tiếng làng, biết chữ nho và làm thơ nôm, con thầy đồ kiêm thầy thuốc đã mất, nay cùng mẹ làm ruộng mướn của nhà ông cựu Hương-Cả. Cô tin lời thề cưới của Tú-Tài Tô Hồng Xương, con nhà chủ ruộng, mặc mẹ dặn lời thề ấy chỉ như nước đổ lá môn. Khi cô mang thai, cậu Tú-Tài đi coi vợ nhà giàu, chị cậu đến mua nhà để mẹ con đi xứ khác. Hảo từ chối tiền nhà Cả Hoàng, nhưng mẹ cô vẫn nhận ba trăm đồng, và hai mẹ con lên Sài Gòn với đứa con trong bụng. Cô sinh đôi một trai một gái, đặt tên Hồng và Tô, lấy từ tên người bạc tình.
Rồi vòng quay xoay lại: Hồng Xương cưới cô Búi vì ham giàu, bị vợ khinh rồi bỏ, nợ đất chồng chất, đến cửa cha vợ chỉ nhận lời mắng. Còn Hảo được vợ chồng Hương-Sư Thiện nhận làm con nuôi, rồi trúng số, vẫn đem tiền chia cho cậu mợ giữ nghĩa. Cuối truyện, cô bước lên xe hoa với chính người cũ để gỡ tội cho chàng và đền ơn người nuôi mình. Gương bể mà trong, cô nói, còn quý hơn gương lành mà đục. Và nụ cười chúm chím của Hồng Xương khi xe chạy đi khiến người đọc nghĩ mãi.
Hỏi đáp về sách
Cười Gượng của Hồ Biểu Chánh kể về điều gì?
Cười Gượng của Hồ Biểu Chánh kể chuyện cô Đặng Thị Hảo, con gái nghèo xóm Láng Dài, bị Tú-Tài Tô Hồng Xương bỏ rơi khi đang mang thai để cưới con gái nhà giàu. Cô nuôi hai con, được gia đình Hương-Sư Thiện cưu mang, rồi trúng số lớn. Cuối truyện, cô chấp nhận làm vợ Hồng Xương, người đã sa sút và ăn năn.
Nhân vật chính của Cười Gượng là ai?
Nhân vật chính là cô Đặng Thị Hảo, mười tám tuổi, con thầy đồ kiêm thầy thuốc Đặng Phi Điểu. Cô đẹp nức tiếng làng, biết chữ nho và làm thơ nôm nên con nhà nghèo hay con hương chức nhỏ không dám ngó tới. Cô cứng cỏi, dám nói thẳng với Tú-Tài Xương rằng mình có thai ba tháng và chất vấn lời thề của cậu.
Câu chuyện Cười Gượng diễn ra ở đâu và khi nào?
Truyện mở ở xóm Láng Dài, trên đường từ Bạc Liêu xuống Gia Rai, vào năm 1928. Sau đó mẹ con thím giáo bán nhà, lên Sài Gòn nương em, nơi cô Hảo sinh con và sống những năm tiếp theo. Phần quả báo của Hồng Xương xảy ra khoảng 1930–1931, khi mất mùa khiến nợ đất Quan Lộ không trả nổi.
Tú-Tài Tô Hồng Xương gặp quả báo gì sau khi bỏ cô Hảo?
Hồng Xương ham giàu, cưới Tăng Thị Búi, con Bá Hộ Chịnh ở Cái Dây. Cô Búi ỷ giàu coi thường chồng; đất Quan Lộ mua bằng khoản nợ ba chục ngàn đồng, gặp mất mùa nên không trả nổi. Cô Búi gom quần áo, nữ trang bỏ về nhà cha, Bá Hộ Chịnh mắng và từ chối giúp, còn Hồng Xương gượng cười ra về trong nhục nhã.
Cô Hảo trúng số rồi dùng tiền ra sao trong Cười Gượng?
Cô Hảo trúng số Thượng Hải hơn một trăm bốn mươi bảy ngàn đồng bạc Đông Dương. Cô đem tiền cho vợ chồng ba Lân làm vốn buôn bán để giữ nghĩa với người nuôi mình, nên ba Lân mở được tiệm thuốc bắc "KỲ LÂN ĐẠI DƯỢC PHÒNG" gần Bến Thành. Sau đó, nhờ ông Hương Sư, đất nhà Cả Hoàng được đấu giá mua lại cho cô với giá ba chục ngàn năm trăm đồng.
Cười Gượng kết thúc thế nào?
Ông Hương Sư thấy Hồng Xương đã ăn năn và muốn để gia tài cho con cô Hảo, nên gả cô cho chàng. Cô Hảo nói mình ưng cưới để gỡ tội ác cho chàng, đền ơn chú thím và quên hết chuyện cũ. Đám cưới tổ chức ở nhà thím giáo Điểu, rồi xe chạy đi, Hồng Xương ngó vợ và chúm chím cười.
Giới thiệu
Cười Gượng của Hồ Biểu Chánh lấy bối cảnh xóm Láng Dài trên đường từ Bạc Liêu xuống Gia Rai, năm 1928, giữa cánh đồng vàng khè sau mùa gặt. Trong căn nhà lá hai căn một xép, quét dọn không một cọng rác, thím Lý Thị Phòng, góa phụ của thầy đồ kiêm thầy thuốc Đặng Phi Điểu gốc Quảng Nam, một mình làm ruộng mướn nuôi ba con. Ruộng ấy là của ông cựu Hương cả Tô Hồng Hoàng.
Con gái lớn của thím là Đặng Thị Hảo, mười tám tuổi, đẹp nức tiếng làng, lại được cha dạy chữ nho, biết làm thơ nôm, đến nỗi con nhà nghèo hay con hương chức nhỏ chẳng ai dám gắm ghé. Một buổi chiều cô nằm võng một mình, mặt buồn hiu. Nỗi buồn ấy gắn với nhà chủ điền, và chẳng bao lâu nó đẩy cô vào những ngã rẽ mà người con gái nhà nghèo ở thôn quê thuở ấy khó lòng tự quyết.
Bằng lối kể chậm rãi, giàu chi tiết về sinh hoạt, đối thoại đậm giọng Nam Bộ, Hồ Biểu Chánh đặt cạnh nhau phẩm giá của người nghèo và sự bạc bẽo của kẻ có quyền thế, để từ đó hỏi xem một con người phải trả giá bao nhiêu để giữ được lời thề của mình.
Lời tựa
Một nụ cười gượng có khi chứa nhiều sự thật hơn một tràng khóc. Hồ Biểu Chánh đặt tên sách như vậy vì cả cuốn tiểu thuyết là chuỗi những gương mặt phải cười khi lòng không vui: người nghèo cười để giữ thể diện, kẻ giàu cười để che sự bạc bẽo, và kẻ cơ hội cười để lấy lòng.
Thế giới của "Cười Gượng" chia đôi rất rõ giữa nhân nghĩa và lòng tham, nhưng tác giả không để nó thành một bài giảng khô. Ông giao lời phán xét cho chính những người trong cuộc. Có một nhân vật đứng giữa hai bên, quen biết cả nhà chủ điền lẫn gia đình thầy giáo nghèo, đã nói thẳng điều mà người đọc nghĩ: "Nhà có tiền, mà con cháu ít, lẽ thì ta phải lấy nhân đức mà ở đời chớ sao lại còn ham giàu mà làm việc bất nghĩa." Câu nói mộc mạc, đậm giọng Nam Bộ, mà chứa trọn cái nhìn đạo lý của Hồ Biểu Chánh: giàu không có tội, chỉ có tội khi giàu mà quên nghĩa.
Xin để ý cách những người xung quanh Hảo đổi giọng theo vận may của cô. Chỉ qua vài cuộc trò chuyện bên quán nước hay trong buồng ăn, tác giả đã vẽ được cả một xã hội nhỏ biết cân đo người khác bằng tiền.
Những trang này, đọc hôm nay, vẫn đúng đến lạ. Hồ Biểu Chánh không cho ai một lời an ủi rằng người tốt sẽ được đền đáp ngay; nó chỉ cho thấy phẩm giá là thứ người nghèo phải trả giá đắt nhất để giữ, và vì thế cũng là thứ đáng trọng nhất.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026