Dây Oan
Giới thiệu
Dây Oan là một tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, mở đầu bằng những dòng tự vấn của một người đàn ông bỏ ăn bỏ ngủ, tin rằng tội lỗi của người đàn bà mình yêu "gốc ở nơi mình mà ra". Sau đoạn mở ấy, câu chuyện quay về một buổi sáng sớm ở chợ Vĩnh Long, bạn hàng đông dầy dầy, khi thầy Phan Thanh Nhãn, thông ngôn Tòa án, hai mươi sáu tuổi, áo xuyến đen, tay xách cây dù cán tre, thủng thẳng đi lên tòa làm việc.
Phía sau thầy có một người đàn bà đẹp mà buồn đi riết theo, gọi "Anh Hai! Dữ hôn!" rồi đứng nhìn trân trân, nước mắt rưng rưng. Đó là cô Hai, người quen cũ, nay đã có chồng. Cuộc tái ngộ trên con đường ven sông ấy kéo hai người vào một mối tư tình, rồi vào một vụ án làm xôn xao cả chợ Ngã Tư, nơi quan Thẩm án đòi hỏi tùm lùm và thầy Nhãn bỗng nhận giấy đổi lên Tây Ninh.
Hồ Biểu Chánh vốn là người trong ngạch hành chánh, rành rẽ chuyện tòa án, nên những trang về thủ tục tra hỏi rất chân thực. Nhưng điều ông quan tâm hơn cả là lương tâm: luật người có thể bỏ sót, còn "Trời Đất há không biết hay sao". Phần sau của truyện còn trở đi trở lại với chữ "nhơn duyên" qua cuộc trò chuyện giữa một người mẹ từng trải và đứa con đang yêu.
Lời tựa
Chữ "oan" trong nhan đề "Dây Oan" không chỉ nỗi oan ức của người bị xử sai. Hồ Biểu Chánh dùng nó theo nghĩa nhà Phật và nghĩa dân gian Nam Bộ: một sợi dây buộc người ta vào món nợ chính mình gây ra, kéo dài qua năm tháng, đổi chỗ, đổi tên mà không đứt. Tội trong truyện này không khép lại ở công đường; nó đi theo người trong cuộc vào tận tuổi già.
Vì thế cuốn tiểu thuyết có hai nhịp rất khác nhau. Nửa đầu dồn dập như một hồ sơ hình sự. Nửa sau chậm lại, chuyển sang những chuyến xe lửa ra Dakao, những mối tình rụt rè của lớp người trẻ. Ở đó ông tả cái vụng về của một chàng trai thầm thương với sự hóm hỉnh hiếm thấy: "Hỏi một câu, trả lời cũng một câu mà thôi, không nói chuyện chi nữa hết." Câu văn mộc mạc ấy cho thấy Hồ Biểu Chánh không chỉ biết răn đời; ông nhìn con người bằng đôi mắt bao dung, thấy cả cái đáng thương lẫn cái đáng cười.
Người đọc hôm nay nên kiên nhẫn với lối chính tả cũ, những dấu gạch nối và cách xưng hô "thầy", "cô", "bẩm quan lớn". Chính lớp chữ ấy giữ lại giọng nói của Nam Kỳ thuở trước, và khi đã quen tai, câu chuyện trôi rất êm.
Thứ cuốn sách để lại không phải bài học thưởng phạt rạch ròi. Nó là cảm giác rằng lòng người có trí nhớ dài hơn mọi hồ sơ tòa án, và người tử tế nhất cũng có lúc phải sống chung với một lỗi lầm không thể nói ra. Một quan niệm đạo lý cũ, mà đặt vào đời sống bây giờ vẫn không hề lạc.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026