Nợ Đời
Giới thiệu
Con lộ quản hạt cho xe hơi chạy từ Sài Gòn xuống Cần Thơ vừa mở, dân làng dọc đường hễ nghe tiếng máy "ồ ồ" là bỏ cả cấy mạ chạy ra coi. Một buổi trưa ui ui, chiếc xe mới tinh sơn màu lá cây sậm dừng lại gần chợ Cai Lậy; người sớp-phơ áo trắng ngoắt dân làng lại "cho bà lớn hỏi thăm", và ông Cai-lân Cư sáu mươi bốn tuổi run rẩy vò chiếc khăn vằn mà xá.
Cảnh mở đầu ấy của Nợ Đời cho thấy rõ cái tài quan sát của Hồ Biểu Chánh: chỉ vài trang mà dựng được cả một xã hội Nam Kỳ đang chuyển mình giữa ruộng vườn và "cơ xảo văn minh", giữa người dân quê sợ sệt và tầng lớp quan quyền mới phất. Từ đó, câu chuyện lan ra Sài Gòn, với những thầy ký mê gái mắc nợ đến tự tử, những cô gái khóc vì tin mình có lỗi, và gia đình quan Đốc Phủ nơi con cái phải lựa lời can ngăn cha trước những mối giao du đáng ngờ.
Lối văn đối thoại sống động, đậm phương ngữ, cùng thói quen gửi gắm lời răn đời của tác giả khiến tựa sách mang đúng nghĩa đen của nó: mỗi người đều mang một món nợ với đời, và sớm muộn phải trả.
Lời tựa
Ở "Nợ Đời", Hồ Biểu Chánh quan tâm đến một hiện tượng mà xã hội Nam Kỳ đầu thế kỷ trước mới bắt đầu thấy rõ: người ta có thể đổi chỗ đứng rất nhanh, từ phận tôi đòi lên hàng bà lớn có xe hơi bảy chỗ, từ nhà điền chủ xuống cảnh trắng tay vì cờ bạc. Ông không ngạc nhiên trước sự đổi thay ấy. Điều ông muốn biết là khi địa vị đã đổi, lòng người có đổi theo không.
Có một cảnh nhỏ nói điều đó rất gọn. Một đêm ở rạp hát, tuồng Phụng Kiều - Lý Đáng diễn đến lớp mẹ con Phụng Kiều bị họ hàng khinh bạc, và trong khi những người ngồi bên vẫn hớn hở, thì "Cô Hai Phục thấy thân phận của Phụng Kiều hèn hạ chẳng khác nào thân phận của cô ngày trước, thì cô mủi lòng, nên rưng rưng nước mắt." Người đã từng nghèo không quên được cái nghèo, còn kẻ chưa từng biết nó thì xem như chuyện trên sân khấu. Tác giả để hai thái độ ấy ngồi chung một hàng ghế, không cần bình thêm.
Khi đọc, hãy để ý những con số Hồ Biểu Chánh ghi rất kỹ: bao nhiêu giạ lúa, bao nhiêu mẫu ruộng, nợ bao nhiêu ngàn đồng. Chúng không phải chi tiết thừa; chúng là cái thước mà nhân vật dùng để đo nhau, và cũng là cái thước tác giả muốn người đọc nghi ngờ.
Gần trăm năm sau, những trang này vẫn còn nguyên sức nặng của một lời nhắc: giàu sang có thể đến bất ngờ, nhưng nhân cách thì phải tự mình giữ. Và qua giọng kể bình dị, đậm tiếng Nam, ta còn giữ lại được cả một lớp ngôn ngữ, phong tục của miền Lục tỉnh xưa.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026