Nửa Đời Nhìn Lại
Tóm tắt nội dung
Một ông già mặc bộ quần áo lính cũ bạc màu, chân trần, cùng hai đứa con nhỏ kéo xe củi ngược dốc mỗi sáng; Hoài, cán bộ đi làm với chiếc cặp tài liệu nặng, gặp họ gần như ngày nào cũng không dám cất tiếng chào. Nửa Đời Nhìn Lại của Tiêu Dao Bảo Cự là hồi ký viết trong nước rồi gửi ra xuất bản ở nước ngoài. Hoài đi theo đảng từ thời sinh viên yêu nước, tin rằng người cộng sản có thể cải tạo cả đất nước. Nhưng ở huyện miền núi, anh thấy một chi bộ bị nghi thỏa hiệp, cán bộ xã thành cường hào mới, người bạn thi sĩ phải lên rừng hái măng, cô gái Nga bị ép báo cáo về nhà thờ rồi uống thuốc sâu. Mười năm sau, ở thành phố Sương Mù, anh làm tạp chí La Ban, đi sáu nghìn cây số đòi tự do báo chí và bị khai trừ khỏi đảng.
Điều đọng lại là nỗi đau của một người chưa bao giờ nghĩ mình phản bội mà vẫn bị gạt ra. Vy rời đi với lá thư viết rằng họ không còn nhìn về cùng một hướng; Nga nói anh không cứu được ai, kể cả mình. Tiếng tự hỏi cứ vang qua từng trang, và sách mở ra bằng một dấu hỏi rồi khép lại cũng bằng một dấu hỏi.
Hỏi đáp về sách
Nửa Đời Nhìn Lại của Tiêu Dao Bảo Cự kể về điều gì?
Nửa Đời Nhìn Lại là hồi ký – tiểu thuyết của Tiêu Dao Bảo Cự, kể về Hoài, một cán bộ cộng sản từ thời sinh viên yêu nước, dần vỡ mộng trước những dối trá và phản bội trong chính bộ máy mình theo đuổi. Truyện đi từ huyện đoàn, các xã Thiên Chúa giáo đến hội nhà văn ở thành phố Sương Mù, cho tới khi Hoài bị khai trừ đảng. Hà Sĩ Phu gọi đó là tiểu thuyết luận đề về sự tha hóa.
Nhân vật chính của Nửa Đời Nhìn Lại là ai?
Nhân vật chính của Nửa Đời Nhìn Lại là Hoài, một người tin rằng con đường đến với đảng là con đường mình chưa bao giờ phản bội. Anh từng nghĩ người cộng sản có thể cải tạo cả đất nước lẫn gia đình mình, rồi dần mất niềm tin khi chứng kiến cảnh người dân khổ cực và bị chính tổ chức nghi kỵ. Vợ anh là Vy, người nhìn ra sự thật trước anh và cuối cùng bỏ đi.
Câu chuyện trong Nửa Đời Nhìn Lại diễn ra ở đâu và khi nào?
Phần đầu của Nửa Đời Nhìn Lại diễn ra ở một huyện miền núi và các xã Thiên Chúa giáo, nơi phần lớn dân là người miền Bắc di cư năm 1954, trong những năm sau giải phóng. Phần sau mười năm chuyển sang thành phố Sương Mù, nơi Hoài tham gia lập hội nhà văn tỉnh và làm tạp chí La Ban. Đoạn kết cho biết tác phẩm được viết ngắt quãng từ 1988 đến 1992 tại Sương Mù.
Ba bố con kéo xe củi có ý nghĩa gì trong Nửa Đời Nhìn Lại?
Trong Nửa Đời Nhìn Lại, ông lão kéo xe củi cùng hai đứa con nhỏ đi lấy củi cách xa mười cây số, gần hai năm không nghỉ ngày nào. Hoài gặp họ gần như mỗi sáng, đau nhói nhưng xấu hổ không dám bắt chuyện, và sau này nghe ông nói sẽ chết mà không thấy được chủ nghĩa xã hội tốt đẹp. Hà Sĩ Phu coi ba bố con là những người đứng ngoài quỹ đạo dối trá và phản bội.
Tạp chí La Ban có vai trò gì và số phận Hoài ra sao?
Tạp chí La Ban do Hoài và Minh Hương làm ở thành phố Sương Mù, mang khuynh hướng đổi mới, bị phê phán dữ dội rồi bị rút giấy phép sau số 3. Sau đó đoàn La Ban đi từ Nam ra Bắc khoảng 6.000 cây số đòi tự do báo chí, và Hoài cùng Minh Hương bị tỉnh ủy xử lý; Hoài bị khai trừ đảng theo quyết định ký ngày 10-6-1989. Cuối cùng anh bị trục xuất khỏi cơ quan hội nhà văn và sống một mình ở nông trại.
Nửa Đời Nhìn Lại hợp với những độc giả nào?
Nửa Đời Nhìn Lại hợp với người muốn hiểu số phận một trí thức - đảng viên đi từ lý tưởng đến vỡ mộng, và những câu hỏi về quyền lực, tự do, lòng dũng cảm. Cuốn sách pha tiểu thuyết với bút ký, nên không phải ai cũng thấy trọn vẹn về thể loại, như Đặng Tiến nhận xét. Nhưng với người đọc quan tâm đến chính trị, văn chương và thân phận con người, đó là một tiếng nói quý hiếm.
Giới thiệu
Nửa Đời Nhìn Lại là hồi ký của Tiêu Dao Bảo Cự, được viết trong nước rồi gửi ra xuất bản ở nước ngoài. Theo lời tựa của nhà phê bình Đặng Tiến in ở đầu sách, tác giả tên thật là Bảo Cự, sinh năm 1945 tại Huế, từng tham gia phong trào sinh viên tranh đấu từ năm 1963, dạy học ở Buôn Ma Thuột, Bảo Lộc, hoạt động nội thành và vào đảng năm 1974. Sau 1975, ông làm công tác văn nghệ ở Lâm Đồng, là phó tổng biên tập tạp chí Langbian.
Cuối năm 1988, trong không khí "đổi mới", "cởi trói văn nghệ", ông cùng nhà thơ Bùi Minh Quốc và một số người làm một chuyến đi xuyên đất nước để vận động cho tự do dân chủ, kéo dài sáu nghìn cây số. Ít tháng sau, cả hai bị khai trừ khỏi đảng và mất chức ở Hội Văn nghệ. Cuốn sách ghi lại chuyến đi ấy cùng những gì dẫn tới nó: những cuộc nhậu của anh em văn nghệ, những buổi "phê bình" tạp chí do cơ quan tuyên huấn chỉ đạo, những cuộc họp kỷ luật mà tác giả trình bày lại từng lời.
Đây là một tác phẩm dày, giọng kể thẳng thắn, chi tiết, coi trọng sự kiện và văn bản. Người đọc quan tâm đến đời sống văn nghệ và trí thức Việt Nam những năm cuối thập niên 1980 sẽ tìm thấy ở đây một lời chứng từ bên trong.
Lời tựa
Cuốn sách của Tiêu Dao Bảo Cự đáng đọc trước hết vì nó ghi lại một khoảnh khắc ngắn và dễ bị quên: những năm cuối thập niên 1980, khi chữ "đổi mới" được nói ra và một số người làm văn nghệ tin rằng mình có thể thực hiện nó đến cùng. "Nửa Đời Nhìn Lại" là ghi chép của một người trong cuộc về cái giá của niềm tin ấy.
Tác giả không viết bằng giọng hùng biện của người đã thắng hay đã thua. Ông kể qua nhân vật Hoài, ghi lại từng cuộc họp, từng lời qua tiếng lại, kể cả những lời gay gắt nhất của bạn bè mình. Có một câu nằm giữa tràng chất vấn của người bạn tên Mây Đầu Non nói lên rất gọn mối bận tâm xuyên suốt cuốn sách: "Nhân dân trừu tượng mà con người là cụ thể." Từ câu ấy, người đọc hiểu vì sao những trang sách cứ trở đi trở lại với từng cá nhân, từng số phận, chứ không dừng ở các khẩu hiệu.
Đây là một văn bản dày, nhiều biên bản và đối thoại. Người đọc nên đi chậm, coi nó như một hồ sơ được chính người trong cuộc lập ra, và tự mình cân nhắc từng lời chứng.
Dù đồng tình hay không với các quan điểm trong đó, cuốn sách vẫn có giá trị của một tư liệu hiếm: nó cho thấy những con người cụ thể đã nghĩ gì, nói gì, chịu điều gì trong một giai đoạn chuyển mình của đất nước. Những tiếng nói như vậy, nếu không được ghi lại, sẽ chỉ còn trong trí nhớ của vài người.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026
Mục lục
- Tựa Của Đặng Tiến
- Đoạn Mở Đầu
- Chương 1
- Chương 2
- Chương 3
- Chương 4
- Chương 5
- Chương 6
- Chương 7
- Chương 8
- Chương 9
- Chương 10
- Chương 11
- Chương 12
- Chương 13
- Chương 14
- Chương 15
- Chương 16
- Chương 17
- Chương 18
- Chương 19
- Chương 20
- Chương 21
- Chương 22
- Chương 23
- Chương 24
- Chương 25
- Chương 26
- Phần II
- Chương 2
- Chương 3
- Chương 4
- Chương 5
- Chương 6
- Chương 7
- Chương 8
- Chương 9
- Chương 10
- Chương 11
- Chương 12
- Chương 13
- Chương 14
- Chương 15
- Chương 16
- Chương 17
- Chương 18
- Chương 19
- Chương 20
- Chương 21
- Đoạn Trung Chuyển
- Phần III
- Chương 2
- Chương 3
- Chương 4
- Chương 5
- Chương 6
- Chương 7
- Chương 8
- Chương 9
- 10 Phản Trắc
- 11 Bút Ký Của Người Bị Khai Trừ Đảng
- Chương 12
- Chương 13
- Chương 14
- Chương 15
- Chương 16
- Chương 17
- Chương 18
- Chương 19
- Chương 20
- Chương 21
- Đoạn Kết
- Bạt (Của Hà Sĩ Phu)
- Phụ Lục 1
- Phụ Lục 2