Ván Cờ Kỳ Lạ
Giới thiệu
Ván Cờ Kỳ Lạ (Schachnovelle) là tác phẩm cuối cùng của nhà văn Áo Stefan Zweig, hoàn thành không lâu trước khi ông qua đời năm 1942, đến với bạn đọc Việt qua bản dịch của Trịnh Xuân Hoành.
Trên con tàu thủy rời New York đi Buenos Aires lúc nửa đêm, người kể chuyện tình cờ biết mình đi cùng Mirkô Xzentôvic, nhà vô địch cờ thế giới, một thiên tài kỳ quặc gần như không biết làm gì ngoài đánh cờ. Tò mò, ông tổ chức một ván đấu giữa các hành khách với nhà vô địch, và từ đó xuất hiện ông B., một người lạ có lối chơi khiến tất cả sững sờ. Câu chuyện ông B. kể sau đó, về những tháng bị Quốc xã giam cô lập trong một phòng khách sạn ở Viên, là trái tim của tác phẩm.
Chỉ trong ba phần ngắn, Zweig dựng nên một cuộc đối đầu căng như dây đàn, đồng thời là một nghiên cứu sâu về tâm lý con người khi bị tước hết mọi thứ để bám víu.
Lời tựa
Bàn cờ trong "Ván Cờ Kỳ Lạ" chỉ là cái cớ. Điều Zweig thật sự muốn viết là trí óc con người khi bị nhốt vào khoảng trống tuyệt đối: nó sẽ bám vào bất cứ thứ gì để khỏi tan rã, và chính thứ cứu nó có thể trở thành một cơn bệnh mới.
Đáng sợ nhất trong truyện không phải roi vọt hay xiềng xích, mà là sự tra tấn có tính toán, lạnh lùng như một quy trình hành chính. Ông B. kể lại điều đó bằng giọng bình thản của người đã hiểu quá rõ đối thủ: "Bao giờ cũng phải ngồi chờ trước khi bị hỏi cung, vì đây là một khâu trong phương pháp." Một câu ngắn mà chứa cả bộ máy, nơi sự chờ đợi, im lặng và trống rỗng được dùng như vũ khí để bẻ gãy một con người không cần chạm vào thân thể họ.
Một chỗ đáng dừng lại là thế đối xứng giữa hai nhân vật cờ. Một người chỉ biết có cờ và chẳng biết gì khác; một người học cờ trong tuyệt vọng để giữ lại phần còn lại của đời mình. Khi họ ngồi đối diện nhau, ván cờ trở thành cuộc gặp gỡ giữa hai kiểu cô độc.
Được viết trong những năm cuối đời, khi châu Âu mà Zweig yêu mến đang sụp đổ, truyện ngắn đến mức có thể đọc trong một buổi tối, nhưng dư âm của nó kéo dài hơn nhiều. Nó nhắc rằng tự do của tâm trí mong manh hơn ta tưởng, và cái giá của việc giữ lấy nó đôi khi phải trả bằng chính sự tỉnh táo.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026