Đỗ Nương Nương Báo Oán
Giới thiệu
Đỗ Nương Nương Báo Oán là tiểu thuyết lịch sử của Hồ Biểu Chánh, lấy bối cảnh cuộc giao tranh giữa chúa Nguyễn và nhà Tây Sơn ở Gia Định cuối thế kỷ XVIII. Như thói quen của ông với đề tài lịch sử, sách mở bằng mấy trang suy ngẫm về thịnh suy trị loạn, điểm lại từ Hai Bà Trưng, Ngô Quyền, nhà Đinh, Lý, Trần, trước khi bước vào câu chuyện chính.
Nhân vật trung tâm là Đỗ Thanh Nhân, lãnh tụ đạo nghĩa binh Đông Sơn, người đã đánh tan binh Nguyễn Lữ, đốt chiến thuyền Tây Sơn, đoạt lại thành và rước Thái Thượng Hoàng về phò tá. Nhưng chiến thắng mở ra những rạn nứt mới: nghĩa binh Đông Sơn coi thành là của mình, không chịu cho binh triều nhập thành, không phục Tân Chánh Vương. Đỗ Thanh Nhân, tính nóng nảy mà trầm lặng, mất người mưu sĩ Trần Minh Giám thì như gãy một cánh tay, giữa lúc các tướng Hồ Văn Lân, Lê Văn Quân còn đánh ở Bình Thuận, Diên Khánh.
Hồ Biểu Chánh dựng truyện chủ yếu bằng đối thoại và tường thuật, giữ lối văn Nam Bộ đầu thế kỷ, có kèm chú thích từ cổ. Tên sách gợi một mối oán sẽ được đòi, để người đọc tự theo đến cuối.
Lời tựa
Hồ Biểu Chánh hay được đọc như người kể chuyện đời thường, nhưng trong "Đỗ Nương Nương Báo Oán" ông bước vào một vùng đề tài khó hơn: sự tranh giành ngấm ngầm trong chính một phe khi kẻ thù chung còn chưa bị đánh lui. Câu hỏi cuốn sách đặt ra không phải ai thắng ai thua giữa chúa Nguyễn và Tây Sơn, mà là lòng trung thành sẽ ra sao khi bị chính người mình phò tá nghi ngờ.
Truyện có nhiều cuộc đối thoại dài giữa các tướng, và nhờ đó các quan niệm về bổn phận được nói ra rành rọt. Khi được mời ở lại với nghĩa binh Đông Sơn cho yên thân, Hồ Văn Lân từ chối bằng một lẽ rất xưa: "Ngặt đạo làm người chẳng phải có cái thân mà thôi, còn có cái nghĩa nó quí hơn thân nữa, ông Đại-Chí vì cái nghĩa mà ổng hủy thân." Lời mộc mạc ấy chứa cả hệ giá trị mà tác giả muốn gìn giữ, và cũng báo trước cái giá mà những người giữ nghĩa phải trả trong một thời đầy toan tính.
Để ý cách Hồ Biểu Chánh khắc hoạ những kẻ mưu hại người tài. Họ không hiện ra như kẻ ác lộ liễu, mà như những viên quan biết nịnh khéo, biết rù rì bàn tính, biết chờ thời. Chính sự bình thường ấy làm họ đáng sợ.
Cuốn sách giữ lại một trang sử Gia Định ít được kể bằng văn chương. Nó cũng nhắc một điều chưa bao giờ cũ: công lao lớn thường kéo theo sự đố kỵ, và ân oán của người xưa nhiều khi bắt đầu từ ngay trong hàng ngũ của mình.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026