"Những Linh Hồn Chết" (nguyên tác "Мёртвые души") là kiệt tác bất hủ của Nicolas Vassilievitch Gogol, một trong những đỉnh cao của văn học cổ điển Nga và văn học thế giới. Quyển 1 của tác phẩm được xem là phần hoàn chỉnh nhất, nơi tài năng châm biếm sắc bén cùng cái nhìn thấu suốt của Gogol về xã hội Nga thế kỷ XIX được phô diễn trọn vẹn qua từng trang viết.

Tác phẩm xoay quanh nhân vật Tchitchikov, một kẻ khôn ngoan lọc lõi rong ruổi khắp các điền trang để thu mua những "linh hồn chết" — tức những nông nô đã qua đời nhưng vẫn còn được ghi danh trên giấy tờ, nhằm thực hiện một mưu đồ trục lợi. Qua cuộc hành trình ấy, Gogol dựng lên cả một bức tranh toàn cảnh về giới địa chủ Nga với đủ mọi chân dung: kẻ keo kiệt, người phô trương, kẻ lười biếng, người tham lam. Mỗi nhân vật là một điển hình được khắc họa bằng ngòi bút trào phúng vừa hài hước vừa cay đắng.

Vượt lên trên một tác phẩm châm biếm đơn thuần, "Những Linh Hồn Chết" là lời phê phán sâu sắc về sự tha hóa tinh thần, về những "linh hồn chết" theo nghĩa ẩn dụ ngay giữa những con người còn đang sống. Chính chiều sâu tư tưởng cùng nghệ thuật xây dựng nhân vật bậc thầy đã đưa tác phẩm trở thành một cột mốc của văn học nhân loại, được các thế hệ độc giả và giới nghiên cứu trân trọng suốt gần hai thế kỷ qua. Đọc Gogol, ta không chỉ cười mà còn phải suy ngẫm về bản chất con người và xã hội.

Thiên tài của Gôgôn là một thiên tài nhiều mặt, hiếm thấy ở bất kỳ nhà văn nào. Mới hai mươi sáu tuổi, ông đã có những tác phẩm mẫu mực thuộc năm loại văn rất khác nhau, tựa như của nhiều nhà văn khác nhau: truyện dân gian quái dị với "Những đêm trong thôn gần Đikanka", tiểu thuyết sử thi hùng tráng với "Tarax Bunba", truyện châm biếm hài hước với "Câu chuyện về sự bất hoà giữa Ivan Ivanovits và Ivan Nikiforovits", tiểu thuyết hiện thực phê phán với "Một đôi vợ chồng trang chủ kiểu xưa" và "Cái áo khoác", cùng vở hài kịch đả kích xã hội "Quan thanh tra".

Với cái thiên tài nhiều mặt ấy — mặt nào cũng lớn và đang độ phát triển, dồi dào sinh lực — Gôgôn bắt tay vào viết tác phẩm chủ yếu của cả đời mình, lớn hơn tất cả những gì đã có: "Những Linh Hồn Chết - Quyển 1". Từ giây phút ấy, cuộc đời Gôgôn còn mười sáu năm nữa, nhưng chỉ còn duy nhất một mục đích, một công việc, một sứ mạng: hoàn thành Những linh hồn chết. Phấn đấu gian lao, đau khổ, khủng hoảng tinh thần — lịch sử mười sáu năm cuối đời của ông chính là lịch sử của tác phẩm này.

Ý định viết nên áng văn lớn ấy đến với Gôgôn ra sao, chính ông đã kể lại trong "Sám hối của một tác giả": "Chính Puskin làm cho tôi quan niệm vấn đề một cách nghiêm túc. Từ lâu Puskin khuyến khích tôi bắt tay viết một tác phẩm lớn; Puskin bảo tôi: Tại sao có cái tài đoán ra chân tướng con người để chỉ phác vài nét là hiện lên như nó sống thật, mà anh lại không viết một tác phẩm lớn? Như thế thật quả là một tội lỗi!". Rồi để kết luận, Puskin nhường cho ông chính cái đề tài mà mình dự định viết thành trường ca và không bao giờ trao lại cho bất kỳ ai — đó là đề tài của Những linh hồn chết.

Xin mời bạn đọc cùng bước vào kiệt tác dang dở nhưng bất hủ này, để gặp gỡ những chân dung sống động mà Gôgôn đã dồn cả tâm huyết cuộc đời để dựng nên.

Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn - 2026.