"Những Linh Hồn Chết - Quyển 2" là phần tiếp nối kiệt tác của Nicolas Vassilievitch Gogol, một tác phẩm mang số phận đặc biệt trong lịch sử văn học Nga. Khác với Quyển 1 đã hoàn chỉnh và định hình danh tiếng của nhà văn, phần thứ hai này gắn liền với câu chuyện bi kịch sáng tạo của chính Gogol, người đã nhiều lần viết rồi hủy bỏ bản thảo, khiến những gì còn lại đến tay hậu thế chỉ là các chương dang dở.

Ở phần này, Gogol dường như ấp ủ ý định dẫn dắt nhân vật Tchitchikov cùng bức tranh xã hội Nga đi theo một hướng khác: không chỉ phơi bày sự tha hóa mà còn hướng tới khả năng thức tỉnh và cứu chuộc tinh thần con người. Đây được xem là nỗ lực của nhà văn nhằm tìm kiếm một lối thoát đạo đức, một tia hy vọng giữa bức tranh u ám đã được vẽ nên ở Quyển 1, phản ánh những trăn trở tôn giáo và triết lý sâu sắc trong tâm hồn ông.

Dù chỉ tồn tại dưới dạng những chương chưa trọn vẹn, Quyển 2 vẫn mang giá trị đặc biệt đối với những ai muốn hiểu trọn vẹn tầm vóc tư tưởng của Gogol cùng hành trình sáng tạo đầy giằng xé của ông. Đọc phần này, độc giả không chỉ tiếp cận thêm những trang văn tài hoa mà còn cảm nhận được nỗi khắc khoải của một nghệ sĩ lớn trước câu hỏi về đạo đức và sự cứu rỗi. Chính sự dang dở ấy lại càng khiến tác phẩm trở nên ám ảnh và đáng suy ngẫm trong kho tàng văn học cổ điển thế giới.

Thiên tài của Gôgôn là một thiên tài nhiều mặt, hiếm thấy ở bất kỳ nhà văn nào. Mới hai mươi sáu tuổi, ông đã có những tác phẩm mẫu mực thuộc năm loại văn rất khác nhau, tựa như của nhiều nhà văn khác nhau: truyện dân gian quái dị với "Những đêm trong thôn gần Đikanka", tiểu thuyết sử thi hùng tráng với "Tarax Bunba", truyện châm biếm hài hước với "Câu chuyện về sự bất hoà giữa Ivan Ivanovits và Ivan Nikiforovits", tiểu thuyết hiện thực phê phán với "Một đôi vợ chồng trang chủ kiểu xưa" và "Cái áo khoác", cùng vở hài kịch đả kích xã hội "Quan thanh tra".

Với cái thiên tài nhiều mặt ấy — mặt nào cũng lớn và đang độ phát triển, dồi dào sinh lực — Gôgôn dồn tất cả tâm sức vào tác phẩm chủ yếu của cả đời mình, lớn hơn tất cả những gì đã có: "Những Linh Hồn Chết - Quyển 2" tiếp nối hành trình dang dở ấy. Kể từ khi khởi bút, cuộc đời Gôgôn còn mười sáu năm nữa, nhưng chỉ còn duy nhất một mục đích, một công việc, một sứ mạng: hoàn thành Những linh hồn chết. Phấn đấu gian lao, đau khổ, khủng hoảng tinh thần — lịch sử mười sáu năm cuối đời của ông chính là lịch sử của tác phẩm này.

Ý định viết nên áng văn lớn ấy đến với Gôgôn ra sao, chính ông đã kể lại trong "Sám hối của một tác giả": "Chính Puskin làm cho tôi quan niệm vấn đề một cách nghiêm túc. Từ lâu Puskin khuyến khích tôi bắt tay viết một tác phẩm lớn; Puskin bảo tôi: Tại sao có cái tài đoán ra chân tướng con người để chỉ phác vài nét là hiện lên như nó sống thật, mà anh lại không viết một tác phẩm lớn? Như thế thật quả là một tội lỗi!". Rồi để kết luận, Puskin nhường cho ông chính cái đề tài mà mình dự định viết thành trường ca và không bao giờ trao lại cho bất kỳ ai — đó là đề tài của Những linh hồn chết.

Xin mời bạn đọc tiếp tục dõi theo áng văn bất hủ này, để cùng Gôgôn đi trọn con đường mà ông đã đánh đổi cả những năm tháng cuối đời để theo đuổi.

Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn - 2026.