Từ Tiểu Tam
Giới thiệu
Một chàng ca sĩ trẻ lạc đường giữa đêm không trăng, rồi được một người lạ cầm lồng đèn dẫn tới một nơi không có trên bản đồ: đó là cốt truyện của "Từ Tiểu Tam", truyện chí quái rút từ tập Huỳnh Song Dị Thảo của Trường Bạch Hạo Ca Tử, do Phạm Xuân Hy dịch. Tiểu Tam họ Từ là ca sĩ ở kinh đô, mặt mũi thanh tú, đi hát để nuôi mẹ sau khi cha mất. Giọng ca tốt mang lại cho chàng tiền bạc và tiếng tăm, đến nỗi sư phụ giữ rịt bên mình, sợ bọn thiếu niên lêu lổng rủ rê.
Một lần theo thầy về ngoại thành viếng đám tang ông ngoại, trên đường về xe ngựa đổ, hai thầy trò phải đi bộ trong đêm cuối tháng tối mịt. Người cầm lồng đèn mặc áo ngắn đen, đội mũ rộng vành, nắm tay Từ như người quen cũ, rồi đưa chàng tới một chốn lộng lẫy có công chúa, phò mã và đám thị nữ xinh đẹp đang chờ nghe hát.
Truyện ngắn, gọn, lời dịch trong sáng, giữ được cái thú của loại truyện kỳ dị đời xưa: ranh giới giữa cõi người và cõi khác mờ đi trong một đêm, và một chàng trai bình thường bỗng phải sống giữa lễ nghi của một thế giới không thuộc về mình.
Lời tựa
Cái đáng nhớ ở truyện này không phải nỗi sợ ma, mà là sự dịu dàng bất ngờ của cõi bên kia. Người ta chờ một chuyện rùng rợn, rồi gặp một yến tiệc, một mối duyên con trẻ, một thế giới có lễ độ và có cả lòng thương.
Khi Từ run lẩy bẩy trước bàn tiệc, chủ nhân đã nhìn thấu nỗi sợ của chàng và nói đỡ bằng một hình ảnh rất đời: "Bụng y còn đang lo lắng phập phồng như cờ gặp gió đấy mà." Câu ví ấy làm giãn cả không khí trang nghiêm, và cũng cho thấy cách "Từ Tiểu Tam" kể chuyện: cái kỳ ảo không đến để dọa, mà để thử xem một con người bình thường cư xử ra sao khi bỗng được ban cho những thứ quá lớn.
Đoạn đường đêm trước khi chiếc lồng đèn hiện ra đáng đọc chậm. Những chi tiết nhỏ ở đó, con ngựa tự dưng ngã, bộ áo giống vai đầy tớ trên hí đài, đều sẽ có nghĩa về sau.
Truyện ngắn thôi mà để lại một dư vị lạ: lòng biết ơn và nỗi luyến tiếc đan vào nhau, như người vừa thức dậy từ một giấc mơ đẹp mà không chắc mình có muốn tỉnh. Những truyện chí quái hay nhất xưa nay vẫn làm được điều đó.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026