Nô Tỳ Isaura
Giới thiệu
Nô Tỳ Isaura (nguyên tác A Escrava Isaura) là tiểu thuyết của nhà văn, nhà thơ Brazil Bernardo Guimarães, viết năm 1875, trong thời kỳ phong trào đòi bãi bỏ chế độ nô lệ đang dâng cao ở Brazil. Bản tiếng Việt do Cao Xuân Hạo dịch, kèm lời giới thiệu của chính dịch giả. Nhiều bạn đọc Việt Nam biết đến câu chuyện qua bộ phim truyền hình nhiều tập từng chiếu rộng rãi, nhưng nguyên bản tiểu thuyết có những lớp ý nghĩa riêng.
Isaura là con gái của một nữ nô lai da đen và một viên quản lý người Bồ Đào Nha, được bà chủ điền trang ở Campos thuộc tỉnh Rio de Janeiro nuôi dạy như một tiểu thư. Hai mươi tuổi, nàng đẹp, có học, đàn hát giỏi, nhưng trên giấy tờ vẫn là nô lệ. Khi bà chủ qua đời mà chưa kịp trả tự do cho nàng, Isaura rơi vào tay Leoncio, người chủ mới đầy dục vọng, và buộc phải trốn đi cùng cha khi hắn từ chối cho ông chuộc con.
Ở Recife, nàng gặp Alvaro, chàng trai giàu có mang tư tưởng chống chế độ nô lệ. Từ đó câu chuyện trở thành cuộc giằng co giữa tình yêu và luật lệ, giữa lòng tốt cá nhân và một xã hội coi con người là tài sản. Văn Guimarães mang dáng dấp lãng mạn thế kỷ XIX, giàu tình tiết, nhiều đoạn hùng biện đanh thép.
Lời tựa
Sức nặng của "Nô Tỳ Isaura" không nằm ở chỗ nhân vật chính bị hành hạ, mà ở chỗ nàng được nuôi dạy để biết mình đáng được sống khác. Một nô lệ không biết chữ có thể cam chịu; một cô gái biết đàn, biết đọc, biết thế nào là phẩm giá thì không. Bernardo Guimarães dồn toàn bộ cái phi lý của chế độ nô lệ vào khoảng cách giữa con người Isaura và tờ giấy định nghĩa nàng.
Khoảng cách ấy rõ nhất ở những lúc nàng tạm được sống như người tự do. Thay vì vui, nàng thấy mình như kẻ đi mượn đời người khác, và tự ví: "Mình khác nào những người bị tù chung thân được người ta đưa ra khỏi ngục thất vài giờ để lên sân khấu đóng những vai vua chúa, rồi lại đưa vào ngục thất và vĩnh viễn quên đi." Hình ảnh sân khấu ấy nói được điều mà nhiều trang hùng biện chưa chắc nói hết: tự do mà không có quyền giữ lấy thì chỉ là một vai diễn.
Người đã xem phim truyền hình nên đọc tiểu thuyết bằng con mắt mới. Sách gọn hơn, ít ngã rẽ hơn, nhưng giọng tác giả lộ rõ hơn, nhất là ở những đoạn ông để nhân vật tranh luận về luật pháp và lương tâm.
Gần một thế kỷ rưỡi sau, chế độ nô lệ đã thành chuyện của sử sách, nhưng câu hỏi trong truyện thì chưa: luật lệ có còn đáng tôn trọng khi nó cho phép một người sở hữu một người khác. Bản dịch của Cao Xuân Hạo giữ được sự trong sáng của văn lãng mạn thế kỷ XIX mà không làm nó trở nên xa lạ.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026