Tủ Sách Việt Văn

Bùi Hữu Nghĩa

Bùi Hữu Nghĩa cover

Thể loại: Nhân Vật - Lịch Sử

Tác giả:

Nhà xuất bản: Tú Sách Việt Văn

Năm xuất bản:

Số lần đọc: 1

Giới thiệu

"Lộc họa, Lễ phú, Sang đàn, Nghĩa thi": trong "bốn con rồng vàng" đất Đồng Nai mà dân gian xếp hạng, chữ "thi" thuộc về Thủ khoa Nghĩa (1807–1872), nhân vật của "Bùi Hữu Nghĩa". Bùi Thụy Đào Nguyên lần về gốc gác ông ở Rạch Bà Đồ, thôn Long Tuyền, nay thuộc quận Bình Thủy, Cần Thơ: xuất thân từ gia đình chài lưới, ông đậu giải nguyên trường thi Gia Định năm 1835.

Trọng tâm bài viết là vụ án ở phủ Trà Vang (Trà Vinh): vị quan cương trực va chạm với đám quan tỉnh lộng quyền và bị khép tội chết. Vợ ông, bà Nguyễn Thị Tồn, quá giang ghe bầu vượt sóng gió ra tận Huế đánh trống kêu oan; nhờ đó ông được vua Tự Đức tha tội chết, phải đi lính ở Vĩnh Thông để đoái công chuộc tội.

Phần sau phác lại bối cảnh Nam Kỳ thời mất nước và tâm sự họ Bùi qua những bài thơ như Cây dừa, Cây bần, Ngọa bịnh ngâm thơ, có phần dịch thơ của Vũ Đình Liên. Giọng tác giả gần gũi, có lúc chen cả chuyện người quen ghé nhà góp thơ, như một cuộc trò chuyện về một nhân cách đất phương Nam.

Lời tựa

Kẻ sĩ Nam Kỳ thế kỷ XIX ít viết tuyên ngôn dài; họ gửi thái độ vào những vật rất quen của sông nước. Bài viết về "Bùi Hữu Nghĩa" làm hiện lên đúng điều ấy: một người phản kháng bằng cây dừa, cây bần, bằng những vần thơ Nôm mộc mạc mà sắc như dao.

Nhìn cây bần cao lớn bên mé rạch, ông thấy cả một lớp quan lại vô dụng của triều đình: "Rường soi cột trổ chưa nên mặt, Cao lớn làm chi bần hỡi bần!" Câu thơ không gọi tên ai, nhưng người thời ấy hẳn hiểu nó nhắm vào đâu. Cái tài của Thủ khoa Nghĩa là biến nỗi bất bình thành tiếng cười chua chát, đủ để nhớ, đủ để truyền miệng. Bùi Thụy Đào Nguyên trích những vần ấy xen giữa các sự kiện đời ông, khiến tiểu sử và thơ soi sáng lẫn nhau.

Đi cùng bài viết, xin dành một chút chú ý cho bà Nguyễn Thị Tồn. Người vợ ấy là một nửa của câu chuyện, và có lẽ là nửa khiến người ta xúc động nhất.

Đây là một bài biên soạn khiêm tốn, không tham vọng thành công trình. Nhưng nó giữ được cái hồn của một vùng đất: người miền Tây trọng nghĩa, nói thẳng, và biết giữ hai chữ làm người ngay cả khi chốn quan trường quay lưng với mình.

Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026

Mục lục

  1. Phần I
  2. Phần II