Nhìn Lại Cuộc Khởi Nghĩa Của Anh Hùng Dân Tộc Nguyễn Trung Trực
Giới thiệu
Gốc gác Bình Định, gia đình phiêu bạt vào Nam làm nghề chài lưới ở hạ lưu sông Vàm Cỏ, rồi người thanh niên giỏi võ theo về đại đồn Chí Hòa dưới quyền Trương Định, được gọi là Quản Chơn: Bùi Thụy Đào Nguyên đi theo đúng trình tự cuộc đời ấy trong "Nhìn Lại Cuộc Khởi Nghĩa Của Anh Hùng Dân Tộc Nguyễn Trung Trực", bài biên khảo về vị thủ lĩnh chống Pháp ở Tân An và Rạch Giá cuối thế kỷ 19.
Từ đó là những trận đánh trên sông nước Nam Kỳ, trận Sông Tra tháng 12 năm 1862, việc ông rút về miền Tây sau hòa ước Nhâm Tuất, nhận chức thành thủ úy Hà Tiên, trận đánh đồn Kiên Giang, và cuối cùng là ngày ông bị đưa ra pháp trường ở chợ Rạch Giá năm 1868.
Điểm đáng chú ý là cách làm việc của người viết: ghi rõ nguồn, nêu cả những chỗ các sách chép khác nhau về năm sinh, ngày giờ, chức vụ, và dẫn lời các tác giả Pháp như Paul Vial, Georges Taboulet. Phần cuối kể về việc dân chúng thờ phụng ông, từ ngôi đền ở Rạch Giá đến các lễ giỗ hằng năm ở miền Tây.
Lời tựa
Muốn biết một cuộc khởi nghĩa có tầm vóc đến đâu, đôi khi nên nghe chính đối phương nói. Bùi Thụy Đào Nguyên hiểu điều đó, và bài viết của ông có giá trị trước hết ở chỗ để các nguồn tư liệu, kể cả nguồn của người Pháp, lên tiếng thay cho lời ca ngợi.
Trong phần nói về những trận đánh sau vụ đốt tàu ở vàm Nhựt Tảo, tác giả dẫn nguyên văn lời Georges Taboulet: "Cuộc nổi dậy bất ngờ bùng nổ vào ngày 16 tháng 12 năm 1862 (trận Sông Tra), và chẳng mấy chốc lan rộng ra." Một câu văn khô khan của nhà sử học bên kia chiến tuyến, vậy mà nó cho thấy rõ hơn bất cứ tính từ nào sức lan của phong trào do một người dân chài khởi xướng.
"Nhìn Lại Cuộc Khởi Nghĩa Của Anh Hùng Dân Tộc Nguyễn Trung Trực" có nhiều chú thích trong ngoặc đơn, đôi chỗ làm câu văn đứt mạch. Đừng bỏ qua chúng: chính những dòng "có sách ghi" ấy cho thấy lịch sử được dựng lại từ những mảnh vỡ như thế nào.
Hơn một thế kỷ rồi, tên ông vẫn còn trên những con đường, những mái đình khắp miền Tây. Bài viết giúp người đọc hôm nay hiểu vì sao: lòng dân nhớ người ấy trước hết vì ông xuất thân từ chính họ, rồi mới đến chiến công.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026