Tủ Sách Việt Văn

Cao Bá Quát, Cuộc Đời Và Sự Nghiệp

Cao Bá Quát, Cuộc Đời Và Sự Nghiệp cover

Thể loại: Nhân Vật - Lịch Sử

Tác giả:

Nhà xuất bản: Tú Sách Việt Văn

Năm xuất bản:

Số lần đọc: 2

Giới thiệu

Nhà thơ nổi danh giữa thế kỷ 19 và lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương là cùng một người: Cao Bá Quát (1809? – 1855), tự Chu Thần, người làng Phú Thị, Gia Lâm. Bùi Thụy Đào Nguyên theo cả hai mặt ấy trong "Cao Bá Quát, Cuộc Đời Và Sự Nghiệp".

Phần đầu theo sát thân thế ông: tuổi nhỏ nghèo mà nổi tiếng văn hay chữ tốt; năm 1831 đỗ Á Nguyên kỳ thi Hương rồi bị bộ Lễ xếp xuống cuối bảng; chín năm thi Hội không đỗ; vụ lấy son hòa muội đèn chữa bài cho sĩ tử ở trường thi Thừa Thiên khiến ông suýt mất mạng; chuyến "xuất dương hiệu lực" sang Batavia; những năm dạy học nghèo túng ở Hà Nội, xướng họa với Nguyễn Văn Siêu; rồi chức Giáo thụ ở Quốc Oai và con đường đi tới cuộc nổi dậy.

Phần sau gom các nhận định về thơ văn Cao Bá Quát, từ Xuân Diệu đến sách giáo khoa, và bày ra những tranh luận chưa ngã ngũ: ông là người khởi xướng hay chỉ được mời tham gia khởi nghĩa, ông nổi dậy vì thương dân hay vì bất mãn. Tác giả dẫn nguồn, có chú thích, để các ý kiến đối chiếu nhau thay vì chọn sẵn một kết luận.

Lời tựa

Cuộc đời Cao Bá Quát có thể đọc như một chuỗi va chạm giữa một tài năng không chịu khuôn phép và một bộ máy chỉ biết khuôn phép. Bài biên khảo của Bùi Thụy Đào Nguyên đáng tin ở chỗ không vội đúc ông thành tượng đài, cũng không vội kết tội ông là kẻ ngông cuồng.

Người viết để nhiều tiếng nói cùng có mặt, kể cả những tiếng nói khắt khe. Sử gia Trần Trọng Kim được dẫn nguyên văn: "Cao Bá Quát có tiếng là người văn học giỏi ở Bắc Kỳ, mà cứ bị quan trên đè nén, cho nên bức chí, bỏ quan về đi dạy học". Đặt câu ấy cạnh những đoạn văn vần tả cảnh dân đói thời Tự Đức mà "Cao Bá Quát, Cuộc Đời Và Sự Nghiệp" trích lại, người đọc buộc phải tự cân nhắc: ở một con người như thế, nỗi uất ức riêng và lòng thương dân có tách rời nhau được không.

Bài chỉ có hai phần, đọc một mạch không khó; nhưng các chú thích đánh số đáng được dừng lại, vì nhiều chi tiết gây tranh cãi nằm chính ở đó.

Hơn một thế kỷ rưỡi sau, câu hỏi về Cao Bá Quát vẫn để ngỏ, và sự để ngỏ ấy giữ cho ông khỏi hóa thành một cái tên khô cứng trong sách học. Bài biên khảo trả lại cho ông sự phức tạp của một con người thật.

Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026

Mục lục

  1. Phần I
  2. Phần II