Tủ Sách Việt Văn

Phan Thanh Giản

Phan Thanh Giản cover

Thể loại: Nhân Vật - Lịch Sử

Tác giả:

Nhà xuất bản: Tú Sách Việt Văn

Năm xuất bản:

Số lần đọc: 2

Giới thiệu

Sinh năm 1796 ở Ba Tri, Bến Tre, xuất thân nghèo khó, đỗ Tiến sĩ năm 1826, Phan Thanh Giản là người Nam bộ đầu tiên đạt học vị ấy, và về sau thành một trong những nhân vật gây tranh luận nhiều nhất của lịch sử Việt Nam thế kỷ 19. Bùi Thụy Đào Nguyên chia đời ông thành ba phần biên khảo trong "Phan Thanh Giản".

Phần đầu kể đời học và đời làm quan của ông, với những chi tiết giàu tình người: chàng trai hai mươi tuổi xin vào tù thay cha bị hàm oan, người đàn bà tên Ân giúp đỡ lúc túng thiếu. Các phần sau đi vào cuộc nghị hòa với Pháp và I Pha Nho, bản hòa ước ký ở Sài Gòn, và những phán xét dành cho ông từ triều đình Tự Đức đến các nhà nghiên cứu ngày nay.

Tác giả đứng hẳn về phía bênh vực Phan Thanh Giản. Ông dẫn chính sử triều Nguyễn, lời kể của linh mục Đặng Đức Tuấn, các cuộc tọa đàm ở Bến Tre và Vĩnh Long, để đặt lại câu hỏi về trách nhiệm của cả một triều đình. Bài viết xen thơ lục bát, giọng tâm tình hơn là học thuật khô khan.

Lời tựa

Câu hỏi về Phan Thanh Giản chưa bao giờ chỉ là câu hỏi về một con người. Phán xét ông là phán xét cả cách một triều đình đối diện với tàu đồng súng lớn, và cách hậu thế chọn người để gánh lỗi. Bùi Thụy Đào Nguyên viết với ý thức rõ ràng về điều đó.

Bài "Phan Thanh Giản" không giấu thiện cảm. Tác giả lật lại chính sử để chỉ ra rằng chủ trương nghị hòa vốn được hoạch định từ triều đình, rồi đặt bên cạnh những gì dân gian Nam Kỳ còn giữ về ông. Lời nhà văn Sơn Nam được dẫn lại có lẽ nói nhiều hơn mọi lập luận: "Tôi lại vào bên hông miếu Văn Thánh để cúi đầu trước bức ảnh cụ Phan, chớ nào ai vào chánh điện để chào ông Khổng, ông Tăng Sâm Tử Lộ". Một cái cúi đầu của học trò xưa, kể bằng giọng Nam bộ mộc mạc, cho thấy ký ức của một vùng đất có thể khác hẳn bản án trên giấy.

Người đọc không nhất thiết phải đồng ý với tác giả. Có lẽ cách đọc tốt nhất là xem đây như một bản biện hộ có dẫn chứng, rồi tự cân lại những tư liệu được bày ra.

Bài viết giữ lại hình ảnh một ông quan thanh bạch, hiếu thảo, và trên hết là một nỗi day dứt chưa nguôi của lịch sử: khi nước yếu, ai là người phải đặt bút vào những trang giấy đau đớn nhất.

Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026

Mục lục

  1. Phần I
  2. Phần II
  3. Phần III