Huỳnh Mẫn Đạt - Nhà Thơ Việt Nam
Giới thiệu
Năm 1861 thành Định Tường mất, và một nhà thơ từng làm quan ở đó lánh về Kiên Giang, sống đến cuối đời. Đó là Huỳnh Mẫn Đạt (1807–1883), nhà thơ Nôm đất Đồng Nai, đỗ cử nhân khoa Tân Mão (1831), từng làm Án sát Định Tường, Tuần phủ Hà Tiên, Châu Đốc dưới triều Tự Đức; Bùi Thụy Đào Nguyên gom tư liệu về ông trong "Huỳnh Mẫn Đạt - Nhà Thơ Việt Nam".
Phần đầu tóm lược tiểu sử, vị trí của ông trong dòng thơ yêu nước Nam Bộ buổi đầu chống Pháp, cuộc bút chiến cùng Phan Văn Trị chống lại Tôn Thọ Tường, và một giai thoại do nhà văn Sơn Nam thuật lại về cuộc gặp tình cờ giữa ông với Tôn Thọ Tường ở Sài Gòn, hai bên ngâm thơ đối đáp. Phần sau giới thiệu nhiều bài thơ Nôm như "Chó già", "Gành Móm", "Lên đèo Hải Vân", "Chiêu Quân qua ải", và bài thơ chữ Hán điếu Nguyễn Trung Trực kèm bản dịch của Thái Bạch.
Lối soạn ít bình, nhiều trích, có chú giải điển cố, tiện cho người muốn tận mắt đọc thơ ông.
Lời tựa
Thơ Huỳnh Mẫn Đạt cho thấy một kiểu phản kháng rất Nam Bộ: không hô hào, mà châm chọc, ví von, và biết lánh mặt đúng lúc. Ông không cầm gươm như Nguyễn Trung Trực, nhưng biết dùng câu thơ Nôm để kẻ theo Tây hiểu rằng mình bị khinh.
Chỗ cao nhất của tấm lòng ấy là bài điếu Nguyễn Trung Trực, mà người soạn "Huỳnh Mẫn Đạt - Nhà Thơ Việt Nam" gọi là tuyệt bút. Hai câu kết trong bản dịch của Thái Bạch đặt hai hạng người đối diện nhau: "Anh hùng cứng cổ danh thơm mãi / Lũ sống khom lưng chết thẹn dần." Lời tiễn người chết cũng là lời phán xét người sống.
Hai bài thơ trong giai thoại Sơn Nam kể nên được đặt cạnh nhau mà đọc: một bên muốn ẩn non cao, một bên ngậm ngùi nhớ "giọng tiêu thiều" giữa tiếng nhạc Tây. Hai tâm thế của kẻ sĩ Nam Kỳ thời mất nước hiện ra rõ ràng chỉ trong vài phút đối đáp bên đường.
Bài viết nhỏ, nhưng giữ được giọng một nhà thơ ít được nhắc tới, và một nhân cách đủ để Văn Xương Các ở Vĩnh Long đến nay còn giữ bài vị thờ ông.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026