Gương Hy Sinh
Giới thiệu
"Gương Hy Sinh" là tập tiểu sử mười nhà bác học và nhà phát minh Âu, Mỹ do Nguyễn Hiến Lê soạn, ký tại Sài Gòn đầu năm 1962. Theo lời tựa của soạn giả, cuốn này nối tiếp Gương Danh Nhân và là cuốn thứ nhì trong loại Sách Thanh Niên.
Mở đầu là Isaac Newton, thiên tài sống cô độc suốt đời mà tự ví mình như em bé nhặt vỏ sò bên bờ biển chân lý. Tiếp theo là những gương mặt rất khác nhau: Thomas Edison; Dunlop, người chữa bệnh súc vật mày mò làm ra bánh xe bơm hơi nhờ chiếc xe của cậu con trai Johnnie; Rudolf Diesel, cậu bé tha hương phải đeo tấm thẻ ghi tên ở cổ khi sang Đức học; bác sĩ Semmelweis giữa những phòng hộ sinh mà sản phụ sợ đến mức xin ra đẻ ngoài đường.
Mỗi chương là một chân dung trọn vẹn: tuổi thơ, gia cảnh, những năm thử nghiệm thất bại, và cái giá người phát minh phải trả. Nguyễn Hiến Lê kể bằng giọng mộc, nhiều chi tiết đời thường, xen nhận xét riêng, có khi hóm hỉnh, nên sách dễ đọc như truyện mà vẫn giữ được ý giáo dục ông muốn gửi đến lớp trẻ.
Lời tựa
Sách viết về người tài cho thanh niên dễ rơi vào lối tụng ca, dựng những tượng đài không ai với tới. "Gương Hy Sinh" chọn con đường ngược lại: đặt các nhà bác học xuống ngang tầm người thường, rồi để chính sự tận tụy của họ nói điều cần nói.
Ngay trong lời tựa, soạn giả đã báo trước dụng ý ấy: "Một vài nhà cũng có những tật nhỏ, nhưng chính vì vậy mà họ rất gần với chúng ta và tiểu sử của họ mới cảm động." Đó là chìa khóa của cả cuốn. Newton rụt rè trong tình cảm, Diesel lớn lên trong một gia đình túng bấn, Dunlop chỉ là người chăm bệnh cho súc vật; chữ "hy sinh" ở tựa sách vì thế không mang dáng hiến dâng lẫm liệt, mà là nhiều năm kiên nhẫn lặng lẽ, chịu nghèo, chịu ngờ vực, để theo đuổi một ý tưởng.
Người đọc hôm nay sẽ gặp vài chỗ khoa học đã đi xa hơn những gì sách kể. Điều nên tìm ở đây là cách từng người đối diện với thất bại, và khoảnh khắc nhỏ khi một ý nghĩ tưởng tầm thường bỗng hóa thành phát minh.
Hơn sáu mươi năm sau, những trang này vẫn giữ được sức thuyết phục hiếm có của loại sách nêu gương: không hô hào, chỉ kể cho đúng và đủ. Nó nhắc rằng những tiện nghi ta dùng hằng ngày đều có một gương mặt người phía sau, thường mệt mỏi, đôi khi đáng thương, và luôn đáng được nhớ.
Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026