Tủ Sách Việt Văn

Tổng Đốc Hoàng Diệu

Tổng Đốc Hoàng Diệu cover

Thể loại: Nhân Vật - Lịch Sử

Tác giả:

Nhà xuất bản: Tú Sách Việt Văn

Năm xuất bản:

Số lần đọc: 1

Giới thiệu

Làm đến tổng đốc mà không có tiền lợp lại ngôi nhà tổ đã tróc ngói: đó là ông ngoại trong lời kể của Phan Khôi, và cũng là chỗ Bùi Thụy Đào Nguyên chọn để mở "Tổng Đốc Hoàng Diệu". Bài khảo cứu tổng hợp này, mang tiêu đề "Hà thành Chính khí ca", dành cho vị tổng đốc Hà Ninh đã tuẫn tiết khi thành Hà Nội thất thủ lần thứ hai năm 1882.

Phần một tóm tắt tiểu sử Hoàng Diệu (1829–1882), người làng Xuân Đài, Điện Bàn, Quảng Nam, đỗ phó bảng năm 1853, ba mươi năm làm quan mà cảnh nhà vẫn thanh bạch; rồi thuật lại diễn biến khi Henri Rivière đưa tàu chiến và quân lính ra đóng ở Đồn Thủy, những tờ sớ xin bố phòng, trận giữ thành và tờ di biểu ông để lại. Phần hai gom thêm tư liệu: lược sử thành cổ Hà Nội, lời truyền về cây đa nơi ông tuẫn tiết, và bài vè Hà thành chính khí ca kể lại ngày thành mất, chê trách những quan quân bỏ chạy.

Đây là lối soạn quen thuộc của người tập hợp: ít bình luận, nhiều trích dẫn, có chú thích, giúp người đọc có trong tay các nguồn chính về một tấm gương tiết nghĩa.

Lời tựa

Cái chết của Hoàng Diệu đã được kể nhiều lần như một khúc bi tráng, nhưng bài viết này khiến ta chú ý đến một điều khác: sự cô độc của người giữ thành. Ông thấy nguy cơ từ sớm, dâng sớ, sửa thành, chỉnh quân; đến lúc hữu sự, nhiều kẻ từng ăn lộc triều đình thì người trốn, người hàng.

Tờ di biểu ông viết trước khi chết, được "Tổng Đốc Hoàng Diệu" dẫn lại, không có lời biện bạch nào cho mình, chỉ có nỗi thẹn với sĩ phu đất Bắc và một lời gửi gắm: "xin đem ánh sáng của mặt trời, mặt trăng soi thấu lòng tôi vậy." Đặt bên những câu vè chua cay chép ở cuối bài, lời ấy càng thêm nặng.

Bài này nên đọc như một tập hồ sơ nhỏ: tiểu sử, sử liệu, lời truyền miệng về cây đa, bài vè dân gian. Mỗi lớp tư liệu cho thấy một cách người đương thời và hậu thế nhớ về ông.

Giữa những trang sử thời mất nước, Hoàng Diệu đứng đó như một câu trả lời giản dị cho câu hỏi muôn thuở về trách nhiệm của người cầm quyền: đã nhận việc giữ thành thì sống chết với thành. Hơn một thế kỷ sau, câu trả lời ấy vẫn chưa cũ.

Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026

Mục lục

  1. Phần 1
  2. Phần 2