Tủ Sách Việt Văn

Đô Đốc Bùi Thị Xuân

Đô Đốc Bùi Thị Xuân cover

Thể loại: Nhân Vật - Lịch Sử

Tác giả:

Nhà xuất bản: Tú Sách Việt Văn

Năm xuất bản:

Giới thiệu

Theo lời kể mà Bùi Thụy Đào Nguyên gom lại trong bài biên khảo "Đô Đốc Bùi Thị Xuân", mối duyên của nữ tướng nổi bật nhất triều Tây Sơn bắt đầu bằng một con hổ dữ: bà rút kiếm xông vào cứu Trần Quang Diệu khỏi nanh vuốt nó, rồi hai người nên vợ chồng và cùng về dưới cờ Tây Sơn. Bà quê làng Xuân Hòa, huyện Bình Khê (nay là huyện Tây Sơn, Bình Định), giỏi võ nghệ, nhất là song kiếm.

Bài viết đi qua những chặng chính: bà mang theo đội nữ binh và đoàn voi rừng tự tay huấn luyện khi đến với Nguyễn Huệ, được ban bốn chữ "Cân quắc anh hùng", góp công trong trận đánh quân Thanh mùa xuân Kỷ Dậu 1789, rồi cùng chồng chống đỡ khi triều Tây Sơn suy yếu sau cái chết của vua Quang Trung. Một phần riêng dành cho Trần Quang Diệu, kèm những dị bản về số phận ông.

Tác giả gom nhiều nguồn: sử liệu, truyền thuyết dân gian, lời kể trong dòng tộc, ghi chép của giáo sĩ phương Tây De La Bissachère, và không giấu những chỗ các nguồn vênh nhau. Phần cuối giới thiệu một bài thơ và một bài văn ca ngợi bà.

Lời tựa

Lịch sử thường nhớ người thắng, nhưng đôi khi nhớ kẻ bại còn sâu hơn. Chúng tôi nghĩ sức sống của hình ảnh Bùi Thị Xuân nằm ở đó: bà thuộc về một triều đại đã sụp đổ, vậy mà người đời sau vẫn kể về bà bằng giọng kính phục hơn là thương hại.

Bài viết "Đô Đốc Bùi Thị Xuân" mở đầu bằng một câu được truyền là của bà, như để đặt giọng điệu cho cả thiên khảo cứu: "Nếu có một nữ tướng như ta nữa thì cửa Nhật Lệ không để lạnh." Trong câu ấy có cả tự tin lẫn tiếc nuối, có cái nhìn của một vị tướng hiểu rằng thời cuộc đang trượt khỏi tay mình. Đó cũng là hai sắc thái tác giả giữ suốt bài: tự hào về tài năng của bà, và ngậm ngùi trước những cuộc tranh giành đã làm Tây Sơn yếu đi từ bên trong.

Khi đọc, nên chú ý cách tác giả đặt các nguồn cạnh nhau mà không cố gọt cho khớp. Những chỗ truyền thuyết và sử liệu giao nhau chính là nơi bài viết thú vị nhất.

Hơn hai thế kỷ sau, cái còn lại không phải thắng hay bại, mà là một tư thế: người phụ nữ cầm quân giữa thời loạn, trung thành đến cùng với lựa chọn của mình, để lại cho hậu thế một hình ảnh khí phách mà thơ vịnh về bà vẫn còn ngâm.

Ban biên tập Tủ Sách Việt Văn
Mùa thu 2026

Mục lục

  1. Nỗi Ngậm Ngùi Bên Cửa Nhật Lệ
  2. 2/ Trần Quang Diệu
  3. Iv.giới Thiệu Một Thơ, Một Văn Ca Ngợi Bùi Nữ Tướng